• Biologia

    • Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy pierwszej szkoły ponadpodstawowej

      w zakresie podstawowym od 2019 roku

       

      Temat

      Poziom wymagań

      ocena dopuszczająca

      ocena dostateczna

      ocena dobra

      ocena bardzo dobra

      ocena celująca

      1. Znaczenie nauk biologicznych

      1. Znaczenie nauk biologicznych

      Uczeń:

      • definiuje pojęcie biologia

      • wskazuje cechy organizmów

      • wymienia dziedziny życia, w których mają znaczenie osiągnięcia biologiczne

      • wykorzystuje różnorodne źródła i metody do pozyskiwania informacji

      Uczeń:

      • wyjaśnia, jakie cechy mają organizmy

      • podaje przykłady współczesnych osiągnięć biologicznych

      • wyjaśnia znaczenie nauk przyrodniczych w różnych dziedzinach życia

      • odróżnia wiedzę potoczną od wiedzy uzyskanej metodami naukowymi

      Uczeń:

      • omawia cechy organizmów

      • wyjaśnia cele, przedmiot

      i metody badań naukowych

      w biologii

      • omawia istotę kilku współczesnych odkryć biologicznych

      • analizuje różne źródła informacji pod względem ich wiarygodności

      Uczeń:

      • wyjaśnia, na czym polegają współczesne odkrycia biologiczne

      • analizuje wpływ rozwoju nauk biologicznych na różne dziedziny życia

      • wyjaśnia, czym zajmują się różne dziedziny nauk biologicznych, np. bioinformatyka

      Uczeń:

      • wykazuje związek współczesnych odkryć biologicznych z rozwojem metodologii badań biologicznych

      • wyjaśnia związek pomiędzy nabytą wiedzą biologiczną

      a przygotowaniem do wykonywania różnych współczesnych zawodów

      • odnosi się krytycznie do informacji pozyskanych

      z różnych źródeł, w tym internetowych

      2. Zasady prowadzenia badań biologicznych

      • wymienia metody poznawania świata

      • definiuje pojęcia doświadczenie, obserwacja, teoria naukowa, problem badawczy, hipoteza, próba badawcza, próba kontrolna, wniosek

      • wymienia etapy badań biologicznych

      • wskazuje sposoby dokumentacji wyników badań biologicznych

      • wskazuje różnicę miedzy obserwacją

      a doświadczeniem

      • rozróżnia problem badawczy od hipotezy

      • rozróżnia próbę badawczą od próby kontrolnej

      • odczytuje i analizuje informacje tekstowe, graficzne i liczbowe

      • odróżnia fakty od opinii

      • wyjaśnia, na czym polega różnica między obserwacją

      a doświadczeniem

      • formułuje główne etapy badań do konkretnych obserwacji i doświadczeń biologicznych

      • wyjaśnia i omawia zasady prowadzenia

      i dokumentowania badań

      • planuje przykładową obserwację biologiczną

      • wykonuje dokumentację przykładowej obserwacji

      • analizuje etapy prowadzenia badań biologicznych

      • ocenia poprawność zastosowanych procedur badawczych

      • planuje, przeprowadza

      i dokumentuje proste doświadczenie biologiczne

      • interpretuje i przetwarza informacje tekstowe, graficzne, liczbowe

      w typowych sytuacjach

      • formułuje wnioski

      • odnosi się do wyników uzyskanych przez innych badaczy

      • określa warunki doświadczenia

      • właściwie planuje obserwacje

      i doświadczenia oraz interpretuje ich wyniki

      • stosuje dwa rodzaje prób kontrolnych

      w przeprowadzonych doświadczeniach

      • wskazuje różnice między danymi ilościowymi

      a danymi jakościowymi

      3. Obserwacje biologiczne

      • wskazuje różnicę między obserwacją makroskopową

      a obserwacją mikroskopową

      • wymienia, jakie obiekty można zobaczyć gołym okiem, a jakie przy użyciu różnych rodzajów mikroskopów

      • podaje nazwy elementów układu optycznego i układu mechanicznego mikroskopu optycznego

      • wymienia cechy obrazu oglądanego pod mikroskopem optycznym

      • obserwuje pod mikroskopem optycznym gotowe preparaty

      • przedstawia zasady mikroskopowania

      • prowadzi samodzielnie obserwacje makro- i mikroskopowe

      • oblicza powiększenie mikroskopu

      • wyjaśnia sposób działania mikroskopów: optycznego

      i elektronowego

      • porównuje działanie mikroskopu optycznego

      z działaniem mikroskopu elektronowego

      • wymienia zalety i wady mikroskopów optycznych oraz elektronowych

      • definiuje i stosuje pojęcie zdolność rozdzielcza przy opisie działania różnych typów mikroskopów

      • wykonuje samodzielnie preparaty mikroskopowe

      • przeprowadza obserwację przygotowanych preparatów mikroskopowych

      • prawidłowo dokumentuje wyniki obserwacji preparatów mikroskopowych

       

      • planuje i przeprowadza nietypowe obserwacje

      • na podstawie różnych zdjęć, zamieszczonych

      w literaturze popularno-

      -naukowej wskazuje, za pomocą jakiego mikroskopu uzyskano przedstawiony obraz oraz uzasadnia swój wybór

      • na podstawie różnych źródeł wiedzy objaśnia zastosowanie mikroskopów

      w diagnostyce chorób człowieka

      2. Chemiczne podstawy życia

      1. Skład chemiczny organizmów.

      Makro- i mikroelementy

      • klasyfikuje związki chemiczne na organiczne

      i nieorganiczne

      • wymienia związki budujące organizm

      • klasyfikuje pierwiastki na makroelementy

      i mikroelementy

      • wymienia pierwiastki biogenne

      • definiuje pojęcie pierwiastki biogenne

      • wyjaśnia pojęcia makroelementy

      i mikroelementy

      • wymienia znaczenie wybranych makro-

      I mikroelementów

      • przedstawia hierarchiczność budowy organizmów na przykładzie człowieka

      • omawia znaczenie wybranych makro-

      I mikroelementów

      • uzasadnia słuszność stwierdzenia, że pierwiastki są podstawowymi składnikami organizmów

      • wskazuje kryterium podziału pierwiastków

      • na podstawie różnych źródeł wiedzy wskazuje pokarmy, które są źródłem makro-

      i mikroelementów

      2. Znaczenie wody dla organizmów

      • wymienia właściwości wody

      • wymienia funkcje wody dla organizmów

      • podaje znaczenie wody dla organizmów

      • przedstawia właściwości wody

      • wyjaśnia znaczenie wody dla organizmów

      • charakteryzuje właściwości fizykochemiczne wody i ich znaczenie dla organizmów

      • uzasadnia znaczenie wody dla organizmów

      • określa, za jakie właściwości wody odpowiadają wskazane zjawiska, np. unoszenie lodu na powierzchni wody

      • wykazuje związek między właściwościami wody a jej rolą w organizmie

      • przedstawia i analizuje zawartość wody w różnych narządach ciała człowieka

      • przeprowadza samodzielnie nietypowe doświadczenia dotyczące zmian napięcia powierzchniowego wody oraz właściwie interpretuje wyniki

      3. Węglowodany – budowa i znaczenie

      • klasyfikuje węglowodany na cukry proste, dwucukry

      i wielocukry

      • podaje przykłady cukrów prostych, dwucukrów

      i wielocukrów

      • nazywa wiązanie

      O-glikozydowe

      • wymienia właściwości cukrów prostych, dwucukrów i wielocukrów

      • określa kryterium klasyfikacji węglowodanów

      • wyjaśnia, w jaki sposób powstaje wiązanie

      O-glikozydowe

      • omawia występowanie

      i znaczenie cukrów prostych, dwucukrów

      i wielocukrów

      • wskazuje sposoby wykrywania glukozy i skrobi

      • wskazuje różnice

      w budowie między poszczególnymi cukrami prostymi

      • porównuje i charakteryzuje budowę wybranych cukrów prostych, dwucukrów

      i wielocukrów

      • ilustruje powstawanie wiązania O-glikozydowego

      • planuje i przeprowadza doświadczenie pozwalające wykryć glukozę w soku

      z winogron i skrobię

      w bulwie ziemniaka

      • uzasadnia, że wybrane węglowodany pełnią funkcję zapasową

      • planuje doświadczenie mające na celu wykrycie glukozy i skrobi

      w materiale biologicznym

      4. Białka – budulec życia

      • przedstawia budowę aminokwasów

      • podaje nazwę wiązania między aminokwasami

      • wyróżnia białka proste

      i złożone

      • podaje przykłady białek prostych i złożonych

      • wymienia funkcje białek

      w organizmie człowieka

      • podaje kryteria klasyfikacji białek

      • wskazuje wiązanie peptydowe

      • omawia funkcje przykładowych białek

      • odróżnia białka proste od złożonych

      • wskazuje grupy funkcyjne aminokwasów, które biorą udział w tworzeniu wiązania peptydowego

      • przedstawia rolę podstawnika (R)

      w aminokwasie

      • charakteryzuje przykładowe białka w pełnieniu określonej funkcji

      • wykazuje związek budowy białek z ich funkcjami w organizmie człowieka

      5. Właściwości

      i wykrywanie białek

      • definiuje pojęcia koagulacja

      i denaturacja

      • wymienia czynniki wywołujące koagulację

      i denaturację białka

      • opisuje doświadczenie wpływu jednego

      z czynników fizykochemicznych na białko

      • wyjaśnia, na czym polegają koagulacja białka

      i denaturacja białka

      • określa warunki, w których zachodzą koagulacja białka

      i denaturacja białka

      • klasyfikuje czynniki wywołujące denaturację, dzieląc je na czynniki fizyczne i chemiczne

      • zgodnie z instrukcją przeprowadza doświadczenie wpływu wybranego czynnika na białko

      • rozróżnia koagulację białka od denaturacji białka

      • planuje doświadczenie wpływu różnych czynników fizykochemicznych na białko

      • porównuje proces koagulacji białek

      z procesem denaturacji białek

      • wskazuje znaczenie koagulacji i denaturacji białek dla organizmów

      • przeprowadza doświadczenie dotyczące wpływu różnych czynników fizykochemicznych na białka

      • planuje i przeprowadza doświadczenie wykrywające białka

      w materiale biologicznym

      6. Lipidy – budowa

      i znaczenie

      • klasyfikuje lipidy ze względu na budowę cząsteczki

      • przedstawia budowę lipidów prostych

      i złożonych

      • nazywa wiązanie estrowe

      • wymienia znaczenie lipidów

      • podaje różnicę między lipidami prostymi a lipidami złożonymi

      • odróżnia tłuszcze właściwe od wosków

      • klasyfikuje kwasy tłuszczowe na nasycone

      i nienasycone

      • przedstawia klasyfikację lipidów – wskazuje kryterium tego podziału

      (konsystencja, pochodzenie)

      • charakteryzuje lipidy proste

      i lipidy złożone

      • przeprowadza doświadczenie dotyczące wykrywania obecności lipidów w nasionach słonecznika

      • wskazuje związek między obecnością wiązań podwójnych w kwasach tłuszczowych

      a właściwościami lipidów

      • porównuje poszczególne grupy lipidów

      • omawia budowę fosfolipidów i ich znaczenie

      w rozmieszczeniu w błonie biologicznej

      • wyjaśnia związek między budową poszczególnych lipidów a funkcjami, które pełnią w organizmach

      • planuje i przeprowadza doświadczenia dotyczące wykrywania lipidów

      w materiale roślinnym

      7. Budowa i funkcje kwasów nukleinowych

      • wyróżnia rodzaje kwasów nukleinowych

      • wymienia elementy budowy nukleotydu DNA i RNA

      • przedstawia znaczenie

      DNA i RNA

      • określa lokalizację DNA

      i RNA w komórkach

      • wymienia wiązania występujące w DNA

      • definiuje pojęcie replikacja

      DNA

      • wymienia rodzaje RNA

      • charakteryzuje budowę

      DNA i RNA

      • wyjaśnia, na czym polega komplementarność zasad azotowych

      • wymienia inne rodzaje nukleotydów

      • wskazuje wiązania występujące w DNA

      • wyjaśnia, na czym polega proces replikacji DNA

      • charakteryzuje budowę chemiczną i przestrzenną

      DNA i RNA

      • odróżnia nukleotydy budujące DNA od nukleotydów budujących

      RNA

      • charakteryzuje podobieństwa i różnice

      w budowie DNA i RNA

      • wyjaśnia znaczenie DNA jako nośnika informacji genetycznej

      • podaje przykłady innych nukleotydów niż nukleotydy budujące DNA i RNA

      • wskazuje ATP jako jeden z rodzajów nukleotydów

      3. Komórka

      1. Budowa komórki eukariotycznej

      • definiuje pojęcie komórka

      • wyróżnia komórki

      prokariotyczne

      i eukariotyczne

      • wymienia przykłady komórek prokariotycznych

      i eukariotycznych

      • wskazuje na rysunku

      i nazywa struktury komórki eukariotycznej

      • rozróżnia komórki: zwierzęcą, roślinną

      i grzybową

      • wymienia elementy budowy komórki eukariotycznej

      • wskazuje i opisuje różnice między komórkami eukariotycznymi

      • podaje funkcje różnych komórek w zależności od miejsca ich występowania

      • rysuje wybraną komórkę eukariotyczną na podstawie obserwacji mikroskopowej

      • buduje model przestrzenny komórki eukariotycznej

      • stosuje kryterium podziału komórek ze względu na występowanie jądra komórkowego

      • charakteryzuje funkcje struktur komórki eukariotycznej

      • porównuje komórki eukariotyczne

      • na podstawie schematów, rysunków, zdjęć i opisów wskazuje struktury komórkowe

      • na podstawie mikrofotografii rozpoznaje, wskazuje i charakteryzuje struktury komórkowe

      • wykonuje samodzielnie

      i obserwuje nietrwały preparat mikroskopowy

      • wyjaśnia, dlaczego komórki mają niewielkie rozmiary

      • argumentuje i wyjaśnia przyczyny różnic w budowie

      i funkcjonowaniu komórek

      • wykazuje związek między budową organelli a ich funkcją

      2. Budowa i znaczenie błon biologicznych

      • nazywa i wskazuje składniki błon biologicznych

      • wymienia właściwości błon biologicznych

      • wymienia podstawowe funkcje błon biologicznych

      i krótko je opisuje

      • wymienia rodzaje transportu przez błony

      (transport bierny: dyfuzja prosta i dyfuzja ułatwiona; transport czynny, endocytoza i egzocytoza)

      • definiuje pojęcia osmoza, dyfuzja, roztwór hipotoniczny, roztwór izotoniczny, roztwór hipertoniczny

      • omawia model budowy błony biologicznej

      • wyjaśnia funkcje błon biologicznych

      • wyjaśnia różnice między transportem biernym

      a transportem czynnym

      • odróżnia endocytozę od egzocytozy

      • analizuje schematy transportu substancji przez błony biologiczne

      • stosuje pojęcia roztwór hipertoniczny, roztwór izotoniczny i roztwór hipotoniczny

      • konstruuje tabelę, w której porównuje rodzaje transportu przez błonę biologiczną

      • omawia właściwości błon biologicznych

      • charakteryzuje rodzaje transportu przez błony biologiczne

      • wyjaśnia rolę błony komórkowej

      • porównuje zjawiska osmozy i dyfuzji

      • przedstawia skutki umieszczenia komórki roślinnej oraz komórki zwierzęcej w roztworach: hipotonicznym, izotonicznym

      i hipertonicznym

      • wykazuje związek między budową błon a ich funkcjami

      • analizuje rozmieszczenie białek

      i lipidów w błonach biologicznych

      • wyjaśnia rolę i właściwości błony komórkowej

      i tonoplastu w procesach osmotycznych

      • wykazuje związek między budową błony biologicznej

      a pełnionymi przez nią funkcjami

      • planuje doświadczenie mające na celu badanie wpływu roztworów

      o różnym stężeniu na zjawisko osmozy

      w komórkach roślinnych

      • na wybranych przykładach wyjaśnia różnice między endocytozą a egzocytozą

      • planuje i przeprowadza doświadczenie dotyczące transportu substancji przez błony biologiczne

      • wyjaśnia, dlaczego błona biologiczna jest selektywnie przepuszczalna i omawia, jakie to ma znaczenie dla komórki

      3. Budowa

      i rola jądra komórkowego

      • definiuje pojęcia chromatyna, chromosom

      • podaje budowę jądra komórkowego

      • wymienia funkcje jądra komórkowego

      • przedstawia budowę chromosomu

      • identyfikuje elementy budowy jądra komórkowego

      • określa skład chemiczny chromatyny

      • wyjaśnia funkcje poszczególnych elementów jądra komórkowego

      • wymienia i identyfikuje kolejne etapy upakowania

      DNA w jądrze komórkowym

      • rysuje skondensowany chromosom i wskazuje elementy jego budowy

      • charakteryzuje elementy jądra komórkowego

      • charakteryzuje budowę chromosomu

      • wyjaśnia znaczenie spiralizacji chromatyny

      w chromosomie

      • wykazuje związek między budową jądra komórkowego a jego funkcją w komórce

      • dowodzi przyczyn zawartości różnej liczby jąder komórkowych

      w komórkach eukariotycznych

      • uzasadnia stwierdzenie, że jądro komórkowe odgrywa w komórce rolę kierowniczą

      • uzasadnia znaczenie upakowania DNA w jądrze komórkowym

      • wyjaśnia, jakie znaczenie ma obecność porów jądrowych

      4. Składniki cytoplazmy

      • definiuje pojęcie cytozol

      • wymienia składniki cytozolu

      • podaje funkcje cytozolu

      • wymienia funkcje

      cytoszkieletu

      • podaje budowę oraz funkcje mitochondriów, siateczki śródplazmatycznej, rybosomów, wakuoli, lizosomów, aparatu

      Golgiego

      • wyjaśnia funkcje

      cytoszkieletu

      • charakteryzuje budowę

      i funkcje siateczki śródplazmatycznej, rybosomów, wakuoli, lizosomów, aparatu

      Golgiego, mitochondrium

      • omawia funkcje systemu błon wewnątrzkomórkowych

      • definiuje przedziałowość

      (kompartmentację)

      • wyjaśnia, na czym polega funkcjonalne powiązanie między rybosomami, siateczką śródplazmatyczną, aparatem Golgiego a błoną komórkową

      • omawia funkcje wakuoli

      • wyjaśnia, od czego zależy liczba i rozmieszczenie mitochondriów w komórce

      • porównuje siateczkę śródplazmatyczną szorstką

      z siateczką śródplazmatyczną gładką

      • wyjaśnia rolę rybosomów

      w syntezie białek

      • wyjaśnia rolę tonoplastu komórek roślinnych

      w procesach osmotycznych

      • wyjaśnia związek między budową a funkcją składników cytoszkieletu

      • przedstawia błony wewnątrzkomórkowe jako zintegrowany system strukturalno-funkcjonalny oraz określa jego rolę

      w kompartmentacji komórki

      • wyjaśnia znaczenie lizosomów dla funkcjonowania komórek organizmu człowieka, np. układu odpornościowego

      • analizuje udział poszczególnych organelli

      w syntezie i transporcie białek poza komórkę

      • określa zależność między aktywnością metaboliczną komórki a ilością i budową mitochondriów

      • wyjaśnia rolę przedziałów komórkowych

      w wytwarzanych przez nie różnych substancjach, np. enzymach

      5. Cykl komórkowy

      • definiuje pojęcia cykl komórkowy, mitoza, cytokineza

      • przedstawia i nazywa etapy cyklu komórkowego

      • wyjaśnia rolę interfazy

      w cyklu życiowym komórki

      • analizuje schemat przedstawiający zmiany ilości DNA i chromosomów

      w poszczególnych etapach cyklu komórkowego

      • charakteryzuje cykl komórkowy

      • wyjaśnia przebieg cyklu komórkowego

      • wskazuje, w jaki sposób zmienia się ilość DNA

      w cyklu komórkowym

      • uzasadnia konieczność podwojenia ilości DNA przed podziałem komórki

      • określa liczbę cząsteczek

      DNA w komórkach różnych organizmów

      w poszczególnych fazach cyklu komórkowego

      • interpretuje zależność między występowaniem nowotworu a zaburzonym cyklem komórkowym

      6. Znaczenie mitozy, mejozy i apoptozy

      • definiuje pojęcia mejoza, apoptoza

      • przedstawia istotę mitozy i mejozy

      • przedstawia znaczenie mitozy i mejozy

      • wskazuje różnicę między komórką haploidalną a komórką diploidalną

      • opisuje efekty mejozy

      • omawia na schemacie przebieg procesu apoptozy

      • rozróżnia po liczbie powstających komórek mitozę od mejozy

      • wskazuje, który proces – mitoza czy mejoza – prowadzi do powstania gamet, uzasadnia swój wybór

      • porównuje zmiany liczby chromosomów w przebiegu mitozy i mejozy

      • wyjaśnia, na czym polega apoptoza

      • przedstawia istotę różnicy między mitozą a mejozą

      • określa znaczenie apoptozy w prawidłowym rozwoju organizmów

      • wyjaśnia zmiany zawartości

      DNA podczas mejozy

      • wyjaśnia znaczenie mitozy i mejozy

      • wyjaśnia, dlaczego mejoza jest nazwana podziałem redukcyjnym

      • argumentuje konieczności zmian zawartości DNA podczas mejozy

      • wyjaśnia związek między rozmnażaniem płciowym a zachodzeniem procesu mejozy

      • argumentuje, że proces apoptozy jest ważny dla prawidłowego funkcjonowania organizmu

      4. Metabolizm

      1. Kierunki przemian metabolicznych

      • definiuje pojęcia metabolizm, anabolizm, katabolizm

      • wymienia nośniki energii

      i elektronów w komórce

      • przedstawia budowę ATP

      • podaje funkcje ATP

      • definiuje szlak metaboliczny

      i cykl metaboliczny

      • wymienia cechy ATP i jego znaczenie w procesach metabolicznych

      • przedstawia rolę przenośników elektronów

      • odróżnia na ilustracji szlak metaboliczny od cyklu metabolicznego

      • wyjaśnia różnicę między procesami katabolicznymi

      a procesami anabolicznymi

      • charakteryzuje szlak metaboliczny i cykl metaboliczny

      • omawia przemiany ATP

      w ADP

      • wykazuje związek między budową ATP a jego rolą biologiczną

      • wykazuje, że procesy anaboliczne i kataboliczne są ze sobą powiązane

      • porównuje przebieg szlaków metabolicznych

      z przebiegiem cyklów metabolicznych

      • wyjaśnia, w jaki sposób

      ATP sprzęga procesy metaboliczne

      • definiuje i uzasadnia kryteria podziału przemian metabolicznych

      2. Budowa i działanie enzymów

      • definiuje pojęcia: enzym, katalizator, kataliza enzymatyczna, energia aktywacji, centrum aktywne, kompleks enzym–substrat

      • przedstawia budowę enzymów

      • podaje rolę enzymów

      w komórce

      • wymienia właściwości enzymów

      • charakteryzuje budowę enzymów

      • omawia właściwości enzymów

      • przedstawia sposób działania enzymów

      • wymienia etapy katalizy enzymatycznej

      • przeprowadza doświadczenie wykazującego wpływ enzymów z ananasa na białka zawarte w żelatynie

      • wyjaśnia znaczenie kształtu centrum aktywnego enzymu dla przebiegu reakcji enzymatycznej

      • wyjaśnia mechanizm działania i właściwości enzymów

      • wyjaśnia sposób przyspieszania przebiegu reakcji chemicznej przez enzymy

      • wyjaśnia mechanizm katalizy enzymatycznej

      • rozróżnia właściwości enzymów

      • interpretuje wyniki przeprowadzonego doświadczenia wykazującego wpływ enzymów z ananasa na białka zawarte w żelatynie

      3. Regulacja aktywności enzymów

      • definiuje pojęcia: inhibitor, aktywator, ujemne sprzężenie zwrotne

      • wymienia podstawowe czynniki wpływające na szybkość reakcji enzymatycznych

      • podaje rolę aktywatorów

      i inhibitorów enzymów

      • przedstawia sposoby regulacji aktywności enzymów

      • określa, na czym polega inhibicja, aktywacja

      i ujemne sprzężenie zwrotne

      • opisuje wpływ aktywatorów

      i inhibitorów na przebieg reakcji enzymatycznej

      • omawia wpływ temperatury, wartości pH i stężenia substratu na działanie enzymów

      • przeprowadza doświadczenie badające wpływ temperatury na aktywność katalazy

      • wyjaśnia wpływ stężenia substratu, temperatury

      i wartości pH na przebieg reakcji metabolicznej

      • porównuje mechanizm działania inhibitorów odwracalnych

      z mechanizmem działania inhibitorów nieodwracalnych

      • interpretuje wyniki doświadczenia dotyczącego wpływu wysokiej temperatury na aktywność katalazy

      • planuje i przeprowadza doświadczenie mające wykazać wpływ dowolnego czynnika na aktywność enzymu

      • wyjaśnia mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego jako sposobu regulacji przebiegu szlaków metabolicznych

      • interpretuje i przewiduje wyniki doświadczenia wpływu różnych czynników na aktywność enzymów

      4. Oddychanie komórkowe.

      Oddychanie tlenowe

      • definiuje pojęcie oddychanie komórkowe

      • wymienia rodzaje oddychania komórkowego

      • zapisuje reakcję oddychania tlenowego

      • określa znaczenie oddychania komórkowego dla funkcjonowania organizmu

      • wymienia etapy oddychania tlenowego

      • lokalizuje etapy oddychania tlenowego w komórce

      • wymienia czynniki wpływające na intensywność oddychania tlenowego

      • analizuje na podstawie schematu przebieg glikolizy, reakcji pomostowej, cyklu Krebsa

      i łańcucha oddechowego

      • przedstawia rolę przenośników elektronów

      w procesie oddychania tlenowego

      • omawia czynniki wpływające na intensywność oddychania tlenowego

      • wskazuje substraty

      i produkty poszczególnych etapów oddychania tlenowego

      • wykazuje związek między budową mitochondrium

      a przebiegiem procesu oddychania tlenowego

      • omawia przebieg poszczególnych etapów oddychania tlenowego

      • uzasadnia, że oddychanie komórkowe ma charakter kataboliczny

      • wskazuje miejsca syntezy ATP w procesie oddychania tlenowego

      • przedstawia zysk energetyczny z utleniania jednej cząsteczki glukozy w trakcie oddychania tlenowego

      • wykazuje związek między liczbą i budową mitochondriów

      a intensywnością oddychania tlenowego

      • porównuje zysk energetyczny

      w poszczególnych etapach oddychania tlenowego

      • wyjaśnia, dlaczego łańcuch oddechowy zachodzi wyłącznie w warunkach tlenowych

      5. Procesy beztlenowego uzyskiwania energii

      • definiuje pojęcie fermentacja

      • wymienia rodzaje fermentacji

      • wymienia organizmy przeprowadzające fermentację

      • określa lokalizację fermentacji w komórce

      i ciele człowieka

      • nazywa etapy fermentacji

      • podaje zastosowanie fermentacji w życiu codziennym

      • odróżnia fermentację mleczanową od fermentacji alkoholowej

      • przedstawia przebieg poszczególnych etapów fermentacji mleczanowej

      • omawia wykorzystanie fermentacji mleczanowej

      i alkoholowej w życiu człowieka

      • wyjaśnia przebieg poszczególnych etapów fermentacji mleczanowej

      • porównuje i wyjaśnia różnicę między zyskiem energetycznym

      w oddychaniu tlenowym

      a zyskiem energetycznym fermentacji mleczanowej

      • określa warunki zachodzenia fermentacji

      • przedstawia różnice

      w przebiegu fermentacji mleczanowej i alkoholowej

      • wskazuje miejsce i rolę przenośników elektronów

      w procesie fermentacji

      • porównuje drogi przemian

      pirogronianu w fermentacji

      i w oddychaniu tlenowym

      • porównuje oddychanie tlenowe z fermentacją mleczanową

      • tworzy i omawia schemat przebiegu fermentacji

      • wyjaśnia, dlaczego utlenianie tego samego substratu energetycznego

      w warunkach tlenowych dostarcza więcej energii niż w warunkach beztlenowych

      • wyjaśnia, dlaczego

      w erytrocytach zachodzi fermentacja mleczanowa,

      a nie oddychanie tlenowe

      6. Inne procesy metaboliczne

      • wymienia składniki pokarmowe jako źródła energii

      • definiuje pojęcia

      glukoneogeneza, glikogenoliza

      • wskazuje miejsce i zarys przebiegu przemian białek

      i tłuszczów w organizmie człowieka

      • wyjaśnia, na czym polegają

      glukoneogeneza

      i glikogenoliza

      • przedstawia rolę składników pokarmowych jako źródła energii

      • określa warunki i potrzebę zachodzenia w organizmie człowieka glikogenolizy

      i glukoneogenezy

      • podaje znaczenie procesu utleniania kwasów tłuszczowych

      • omawia znaczenie utleniania kwasów tłuszczowych

      • na podstawie schematów omawia przebieg utleniania kwasów tłuszczowych, przemian białek

      i glukoneogenezy

      • wyjaśnia, w jakich sytuacjach dochodzi do przemian tłuszczów

      i białek w komórkach człowieka

      • wyjaśnia różnicę między glikolizą a glukoneogenezą

      • wyjaśnia przebieg rozkładu białek, cukrów i tłuszczów

      • określa znaczenie

      acetylo-CoA w przebiegu różnych szlaków metabolicznych

      • wyjaśnia, w jaki sposób organizm pozyskuje energię ze składników pokarmowych

      • na podstawie schematu przemian metabolicznych określa powiązania między

      glukoneogenezą, glikogenolizą, oddychaniem tlenowym oraz utlenianiem kwasów tłuszczowych

      • wykazuje związek między procesami metabolicznymi

      (utleniania kwasów tłuszczowych,

      glukoneogenezy, glikogenolizy)

      a pozyskiwaniem energii przez komórkę

       

      Autorka: Małgorzata Miękus

      Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy pierwszej szkoły ponadpodstawowej

      dla zakresu rozszerzonego od roku 2019

      Nr lekcji

       

      Temat

      Poziom wymagań

      ocena dopuszczająca

      ocena dostateczna

      ocena dobra

      ocena bardzo dobra

      ocena celująca

      I. Badania przyrodnicze

      1.

      2.

      Metodyka badań biologicznych

      Uczeń:

      • rozróżnia metody poznawania świata

      • wymienia etapy badań biologicznych

      • określa problem badawczy, hipotezę

      • rozróżnia próbę kontrolną od próby badawczej

      • wskazuje sposób prowadzenia dokumentacji doświadczenia i obserwacji

      • wykorzystuje różnorodne źródła i metody pozyskiwania informacji

      • odróżnia wiedzę potoczną od wiedzy uzyskanej metodami naukowymi

      Uczeń:

      • wyjaśnia, na czym polega różnica między obserwacją

      a doświadczeniem

      • rozróżnia problem badawczy od hipotezy

      • dokumentuje obserwacje i proste doświadczenia

      • odczytuje, analizuje, interpretuje oraz przetwarza informacje tekstowe, graficzne

      i liczbowe w typowych sytuacjach

      • odróżnia fakty od opinii

      Uczeń:

      • omawia zasady prowadzenia

      i dokumentowania badań

      • określa główne etapy badań do konkretnych obserwacji

      i doświadczeń biologicznych

      • planuje przykładową obserwację biologiczną

      • wykonuje dokumentację przykładowej obserwacji

      • odróżnia zmienną niezależną od zmiennej zależnej

      • objaśnia i komentuje informacje, posługując się terminologią biologiczną

      Uczeń:

      • analizuje kolejne etapy prowadzenia badań

      • odnosi się do wyników uzyskanych przez innych badaczy

      • ocenia poprawność zastosowanych procedur badawczych

      • formułuje wnioski

      Uczeń:

      • właściwie planuje obserwacje

      i doświadczenia oraz interpretuje ich wyniki

      • odnosi się krytycznie do informacji pozyskanych z różnych źródeł, w tym internetowych

      3.

      4.

      Obserwacje mikroskopowe

      • podaje nazwy elementów układu optycznego i układu mechanicznego mikroskopu optycznego

      • wymienia cechy obrazu oglądanego w mikroskopie optycznym

      • obserwuje pod mikroskopem gotowe preparaty

      • oblicza powiększenie mikroskopu

      • wyjaśnia pojęcie zdolność rozdzielcza

      • wyjaśnia sposób działania mikroskopów optycznego

      i elektronowego

      • porównuje działanie mikroskopu optycznego

      i mikroskopu elektronowego

      • wymienia zalety i wady mikroskopów optycznych oraz elektronowych

      • stosuje pojęcie zdolność rozdzielcza przy opisie działania mikroskopów różnych typów

      • określa zasadę działania mikroskopu fluorescencyjnego

      • wyjaśnia różnicę

      w sposobie działania mikroskopów elektronowych: transmisyjnym

      i skaningowym

      • wykonuje samodzielnie preparaty mikroskopowe

      • na podstawie różnych zdjęć zamieszczonych

      w literaturze popularnonaukowej wskazuje, za pomocą jakiego mikroskopu uzyskano przedstawiony obraz i uzasadnia swój wybór

      5.

      Powtórzenie i sprawdzenie stopnia opanowania wiadomości i umiejętności

      II. Chemiczne podstawy życia

      6.

      7.

      8.

      Skład chemiczny organizmów

      • klasyfikuje związki chemiczne na organiczne

      i nieorganiczne

      • wymienia związki budujące organizm

      • klasyfikuje pierwiastki na makroelementy

      i mikroelementy

      • wymienia pierwiastki biogenne

      • wymienia wiązania

      i oddziaływania chemiczne

      • wymienia funkcje wody

      • podaje właściwości fizykochemiczne wody

      • wymienia funkcje soli mineralnych

      • omawia znaczenie wybranych makro-

      i mikroelementów

      • wyjaśnia pojęcie pierwiastki biogenne

      • określa znaczenie

      i występowanie wybranych typów wiązań i oddziaływań chemicznych

      • wskazuje substancje hydrofilowe i hydrofobowe oraz określa ich właściwości

      • omawia budowę cząsteczki wody

      • określa, za jakie właściwości wody odpowiadają wskazane zjawiska, np. unoszenie się lodu na powierzchni wody

      • charakteryzuje budowę różnych typów wiązań chemicznych

      • charakteryzuje właściwości fizykochemiczne wody

      • uzasadnia znaczenie soli mineralnych dla organizmów

      • rysuje modele różnych typów wiązań chemicznych

      • wykazuje związek między budową cząsteczki wody

      i właściwościami a jej rolą w organizmie

      • przeprowadza proste doświadczenia dotyczące właściwości wody

      • przeprowadza samodzielnie doświadczenia dotyczące zmian napięcia powierzchniowego wody oraz właściwie interpretuje wyniki

      • wskazuje i wyjaśnia sposób oddziaływań między cząsteczkami na funkcjonowanie organizmów

      9.

      10.

      11.

      Budowa i funkcje sacharydów

      • klasyfikuje sacharydy na monosacharydy, disacharydy

      i polisacharydy oraz podaje nazwy ich przedstawicieli

      • wymienia właściwości mono-, oligoi polisacharydów

      • określa kryterium klasyfikacji sacharydów

      • wyjaśnia, w jaki sposób powstaje wiązanie

      O-glikozydowe

      • omawia występowanie

      i znaczenie wybranych mono-, oligoi polisacharydów

      • określa, w jaki sposób powstają formy pierścieniowe monosacharydów

      • wskazuje sposoby wykrywania glukozy

      i skrobi

      • wskazuje różnice między poszczególnymi monosacharydami

      • charakteryzuje

      i porównuje budowę wybranych polisacharydów

      • porównuje budowę chemiczną mono-,

      oligo- i polisacharydów

      • planuje doświadczenie mające na celu wykrycie glukozy

      • planuje i przeprowadza doświadczenie pozwalające wykryć glukozę w soku

      z winogron

      • omawia powstawanie form pierścieniowych monosacharydów

      • ilustruje powstawanie wiązania

      O-glikozydowego

      • zapisuje wzory wybranych węglowodanów

      • planuje doświadczenie mające na celu wykrycie glukozy

      w materiale biologicznym

      • planuje i przeprowadza doświadczenie pozwalające wykryć dowolny dwucukier

      • wyjaśnia przy pomocy samodzielnie zapisanych reakcji chemicznych właściwości redukujące glukozy

      • wyjaśnia, dlaczego skrobia i celuloza mają odmienne funkcje

      w organizmie

      12.

      13.

      14.

      Budowa i funkcje lipidów

      • klasyfikuje lipidy ze względu na budowę cząsteczek

      • podaje podstawowe funkcje lipidów

      • podaje podstawowe znaczenie lipidów

      • wskazuje znaczenie cholesterolu

      • podaje nazwę odczynnika służącego do wykrywania lipidów

      • wyjaśnia, na czym polega różnica między tłuszczami nasyconymi a tłuszczami nienasyconymi

      • wymienia kryteria klasyfikacji lipidów

      • omawia budowę trójglicerydu

      • omawia budowę fosfolipidów i ich rozmieszczenie w błonie komórkowej

      • charakteryzuje budowę lipidów prostych, złożonych

      i izoprenowych

      • wyjaśnia znaczeniecholesterolu

      • planuje doświadczenie, którego celem jest wykrycie lipidów

      w nasionach słonecznika

      • wskazuje związek między obecnością wiązań podwójnych

      w kwasach tłuszczowych

      a właściwościami lipidów

      • porównuje poszczególne grupy lipidów

      • omawia budowę fosfolipidów i ich rozmieszczenie

      w błonie biologicznej

      • analizuje budowę

      triglicerydu i fosfolipidu

      i je porównuje

      • wyjaśnia znaczenie karotenoidów dla roślin

      • wyjaśnia związek między budową poszczególnych lipidów a funkcjami, jakie pełnią w organizmach

      15.

      16.

      17.

      Aminokwasy.

      Budowa i funkcje białek

      • wymienia różne rodzaje aminokwasów

      • przedstawia budowę aminokwasów białkowych

      • podaje nazwę wiązania między aminokwasami

      • wymienia poziomy organizacji białek – strukturę przestrzenną

      • podaje nazwy grup białek ze względu na pełnione funkcje, liczbę aminokwasów

      w łańcuchu, strukturę oraz obecność elementów

      nieaminokwasowych

      • wymienia przykładowe białka

      i ich funkcje

      • omawia budowę białek

      • wymienia podstawowe właściwości białek

      • wyjaśnia pojęcia: koagulacja

      i denaturacja

      • wymienia czynniki wywołujące denaturację

      • opisuje doświadczenie wpływu jednego z czynników fizykochemicznych na białko

      • podaje kryteria klasyfikacji białek

      • wskazuje wiązanie peptydowe

      • wyjaśnia, na czym polega i w jakich warunkach zachodzą koagulacja i denaturacja białek

      • podaje wpływ wybranych czynników fizykochemicznych na białka

      • charakteryzuje struktury

      I, II-, III- i IV-rzędową

      • zapisuje wzór ogólny aminokwasów

      • klasyfikuje białka ze względu na funkcje pełnione w organizmie

      • opisuje reakcje biuretową

      i ksantoproteinową

      • charakteryzuje grupy białek ze względu na pełnione funkcje, liczbę aminokwasów

      w łańcuchu i strukturę oraz obecność elementów

      nieaminokwasowych

      • zapisuje reakcję powstawania dipeptydu

      • wyjaśnia znaczenie struktur I-, II-, IIIi

      IV-rzędowej białek

      • wyjaśnia znaczenie oddziaływań w strukturach III i IV-rzędowej białka

      • charakteryzuje białka proste i złożone

      • wyjaśnia, na czym polega reakcja biuretowa i reakcja ksantoproteinowa

      • porównuje białka

      fibrylarne i globularne

      • porównuje proces koagulacji i denaturacji białek oraz wskazuje ich znaczenie dla organizmów

      • planuje doświadczenie mające na celu wykrycie wiązań peptydowych

      • przeprowadza doświadczenie dotyczące wpływu różnych czynników fizykochemicznych na białko

      • wyjaśnia, czym różnią się reakcje ksantoproteinowa

      i biuretowa

      • zapisuje sekwencję aminokwasów

      w tripeptydzie

      • wykazuje związek budowy białek z ich funkcjami w organizmie

      • przeprowadza doświadczenie wpływu różnych substancji na właściwości białek

      18.

      19.

      Budowa i funkcje nukleotydów oraz kwasów nukleinowych

      • charakteryzuje budowę pojedynczego nukleotydu

      DNA i RNA

      • przedstawia rolę DNA

      • wymienia wiązania występujące w DNA i RNA

      • wymienia rodzaje RNA

      i określa ich rolę

      • określa lokalizację DNA

      w komórkach eukariotycznych

      i prokariotycznych

      • wyjaśnia, na czym polega komplementarność zasad

      • przedstawia rodzaje nukleotydów i ich rolę

      • wymienia dinukleotydy

      i ich rolę

      • wymienia i wskazuje wiązania w cząsteczce

      DNA

      • wyjaśnia pojęcie podwójna helisa

      • charakteryzuje budowę chemiczną i budowę przestrzenną cząsteczek

      DNA i RNA

      • porównuje budowę i rolę

      DNA z budową i rolą

      RNA

      • przedstawia proces replikacji DNA

      • rysuje schemat budowy nukleotydów DNA i RNA

      • rozróżnia zasady azotowe na podstawie wzorów

      • oblicza procentową zawartość zasad azotowych w DNA

      • wykazuje związek replikacji z podziałem komórki

      • wyjaśnia związek sekwencji DNA

      z pierwszorzędową strukturą białek

      • rozwiązuje zadania

      o wyższym stopniu trudności dotyczące zawartości zasad azotowych w cząsteczce

      DNA

      20.

      Powtórzenie i utrwalenie wiadomości

      21.

      Sprawdzenie stopnia opanowania wiadomości i umiejętności

      III. Komorka – podstawowa jednostka życia

      22.

      23.

      Budowa i funkcje komórki. Rodzaje komórek

      • wyjaśnia pojęcia: komórka, organizm jednokomórkowy, organizmy wielokomórkowe, organizmy tkankowe, formy kolonijne

      • wymienia przykłady komórek

      prokariotycznych

      i eukariotycznych

      • wskazuje na rysunku i podaje nazwy struktur komórki

      prokariotycznej i komórki eukariotycznej

      • rozróżnia komórki: zwierzęcą, roślinną, grzybową

      i prokariotyczną

      • wyjaśnia zależność między wymiarami komórki a jej powierzchnią

      i objętością

      • rysuje wybraną komórkę eukariotyczną na podstawie obserwacji mikroskopowej

      • podaje funkcje różnych komórek w zależności od miejsca występowania

      • klasyfikuje komórki ze względu na występowanie jądra komórkowego

      • charakteryzuje funkcje struktur komórki

      prokariotycznej

      • porównuje komórkę

      prokariotyczną

      z komórką eukariotyczną

      • wskazuje cechy wspólne

      i różnice między komórkami eukariotycznymi

      • wymienia przykłady największych

      i najmniejszych komórek roślinnych

      i zwierzęcych

      • analizuje znaczenie wielkości i kształtu komórki w transporcie substancji do

      i z komórki

      • wykonuje samodzielnie nietrwały preparat mikroskopowy

      • przedstawia błony wewnątrzkomórkowe jako zintegrowany system strukturalno-

      -funkcjonalny oraz określa jego rolę

      w kompartmentacji komórki

      • wyjaśnia, dlaczego komórki mają niewielkie rozmiary

      • argumentuje i wyjaśnia przyczyny różnic między komórkami

      • wykazuje związek funkcji organelli z ich budową

      • wykazuje i omawia związek budowy komórki z pełnioną przez nią funkcją

      24.

      Błony biologiczne

      • wymienia i wskazuje składniki błon biologicznych

      • wymienia właściwości błon biologicznych

      • wymienia podstawowe funkcje błon biologicznych

      • omawia model budowy błony biologicznej

      • wymienia funkcje białek błonowych

      • charakteryzuje białka błonowe

      • omawia budowę

      i właściwości lipidów występujących

      w błonach biologicznych

      • wyjaśnia selektywny charakter błon biologicznych

      • analizuje rozmieszczenie białek

      i lipidów w błonach biologicznych

      • wyjaśnia właściwości błon biologicznych

      • wykazuje związek budowy błony

      z pełnionymi przez nią funkcjami

      • wyjaśnia związek właściwości białek błonowych z budową komórki

      25.

      26.

      Transport przez błony biologiczne

      • wymienia rodzaje transportu przez błony (dyfuzja prosta

      i dyfuzja wspomagana, transport aktywny, endocytoza i egzocytoza)

      • wyjaśnia pojęcia: osmoza, turgor, plazmoliza, deplazmoliza

      • wyjaśnia różnicę między transportem biernym

      a transportem czynnym

      • rozróżnia endocytozę

      i egzocytozę

      • odróżnia substancje osmotycznie czynne od substancji osmotycznie biernych

      • charakteryzuje białka błonowe

      • analizuje schematy transportu substancji przez błony

      • charakteryzuje różne rodzaje transportu przez błony

      • wyjaśnia rolę błony komórkowej

      • porównuje zjawiska osmozy i dyfuzji

      • przedstawia skutki umieszczenia komórki roślinnej oraz komórki zwierzęcej w roztworach: hipotonicznym, izotonicznym

      i hipertonicznym

      • wykazuje związek między budową błon

      a jej funkcjami

      • planuje doświadczenie mające na celu obserwację plazmolizy

      i deplazmolizy

      w komórkach roślinnych

      • wyjaśnia różnice

      w sposobie działania białek kanałowych

      i nośnikowych

      • na wybranych przykładach wyjaśnia różnice między endocytozą

      a egzocytozą

      • wyjaśnia, dlaczego błona biologiczna jest selektywnie przepuszczalna

      • planuje doświadczenie dotyczące transportu różnych substancji przez błony

      • wyjaśnia, w jaki sposób

      w kosmetologii i farmacji wykorzystuje się właściwości błon

      • planuje doświadczenie mające na celu udowodnienie selektywnej przepuszczalności błony

      • wyjaśnia, dlaczego

      w przypadku odwodnienia podaje się pacjentom dożylnie roztwór soli fizjologicznej, a nie wodę

      27.

      28.

      Jądro komórkowe.

      Cytozol

      • wyjaśnia pojęcia: chromatyna, nukleosom, chromosom

      • określa budowę jądra komórkowego

      • wymienia funkcje jądra komórkowego

      • podaje składniki cytozolu

      • podaje funkcje cytozolu

      • wymienia elementy

      cytoszkieletu i ich funkcje

      • podaje funkcje rzęsek i wici

      • identyfikuje elementy budowy jądra komórkowego

      • określa skład chemiczny chromatyny

      • wyjaśnia znaczenie jąderka i otoczki jądrowej

      • wymienia i identyfikuje kolejne etapy upakowania DNA

      w jądrze komórkowym

      • rysuje chromosom metafazowy

      • charakteryzuje elementy jądra komórkowego

      • charakteryzuje budowę chromosomu

      • porównuje elementy

      cytoszkieletu pod względem budowy, funkcji i rozmieszczenia

      • wyjaśnia, w jaki sposób odbywa się ruch

      cytozolu

      • wskazuje różnice między elementami

      cytoszkieletu

      • wyjaśnia znaczenie upakowania chromatyny

      w chromosomie

      • dowodzi, że komórki eukariotyczne zawierają różną liczbę jąder komórkowych

      • ilustruje plan budowy wici i rzęski oraz podaje różnice między nimi

      • dokonuje obserwacji ruchów cytozolu

      w komórkach moczarki kanadyjskiej

      • uzasadnia różnice między rzęską a wicią

      • wyjaśnia związek budowy z funkcją składników

      cytoszkieletu

      • uzasadnia znaczenie upakowania DNA

      w jądrze komórkowym

      • planuje i przeprowadza doświadczenie badające ruchy cytozolu

      w komórkach roślinnych

      29.

      Mitochondria

      i plastydy. Teoria

      endosymbiozy

      • wymienia organelle komórki eukariotycznej otoczone dwiema błonami

      • opisuje budowę mitochondriów

      • podaje funkcje mitochondriów

      • wymienia funkcje plastydów

      • wymienia rodzaje plastydów

      • dokonuje obserwacji mikroskopowych plastydów

      • przedstawia założenia teorii

      endosymbiozy

      • charakteryzuje budowę mitochondriów

      • klasyfikuje typy plastydów

      • charakteryzuje budowę chloroplastu

      • wymienia argumenty potwierdzające słuszność teorii

      endosymbiozy

      • uzasadnia rolę mitochondriów jako centrów energetycznych

      • wyjaśnia, od czego zależą liczba

      i rozmieszczenie mitochondriów

      w komórce

      • porównuje typy plastydów

      • wyjaśnia, dlaczego mitochondria i plastydy nazywa się organellami półautonomicznymi

      • przedstawia sposoby powstawania plastydów

      i możliwości przekształcania różnych rodzajów plastydów

      • rozpoznaje typy plastydów na podstawie obserwacji mikroskopowej

      • określa zależność między aktywnością metaboliczną komórki

      a ilością i budową mitochondriów

      • przedstawia argumenty przemawiające

      za endosymbiotycznym pochodzeniem mitochondriów

      i plastydów

      30.

      31.

      Struktury

      Komórkowe otoczone jedną błoną i rybosomy

      • wymienia komórki zawierające wakuolę

      • wymienia funkcje wakuoli

      • charakteryzuje budowę i rolę siateczki śródplazmatycznej

      • charakteryzuje budowę i rolę rybosomów, aparatu

      Golgiego i lizosomów

      • porównuje siateczkę śródplazmatyczną szorstką z siateczką śródplazmatyczną gładką

      • omawia budowę wakuoli

      • identyfikuje na podstawie obserwacji mikroskopowej kryształy szczawianu wapnia

      w wakuolach roślinnych

      • wyjaśnia różnice między wodniczkami u protistów

      • omawia rolę składników wakuoli

      • wyjaśnia rolę tonoplastu

      w procesach osmotycznych

      • wyjaśnia rolę substancji osmotycznie czynnych zawartych w wakuoli roślinnej

      • omawia funkcjonalne powiązanie między rybosomami, siateczką śródplazmatyczną, aparatem Golgiego

      a błoną komórkową

      • wyjaśnia rolę przedziałów komórkowych w syntezie różnych substancji, np. hormonów

      32.

      Ściana komórkowa

      • wymienia komórki zawierające ścianę komórkową

      • wymienia funkcje ściany komórkowej

      • przedstawia budowę ściany komórkowej

      • wymienia związki modyfikujące wtórną ścianę komórkową roślin

      • podaje nazwy połączeń międzykomórkowych

      w komórkach roślinnych

      • charakteryzuje budowę ściany komórkowej

      • wyjaśnia funkcje ściany komórkowej

      • wskazuje różnice

      w budowie pierwotnej

      i wtórnej ściany komórkowej roślin

      • obserwuje pod mikroskopem ścianę komórkową

      • wyjaśnia, na czym polegają modyfikacje wtórnej ściany komórkowej

      • przedstawia związek budowy ściany z jej funkcją

      • tworzy mapę mentalną dotyczącą budowy i roli ściany komórkowej

      • wykazuje różnice

      w budowie ściany komórkowej pierwotnej

      i ściany komórkowej wtórnej u roślin

      • wykazuje związek budowy ściany komórkowej z pełnioną przez nią funkcją

      • wyjaśnia, w jaki sposób substancje modyfikujące wtórną ścianę komórkową zmieniają jej właściwości

      33.

      34.

      Cykl komórkowy.

      Mitoza

      • przedstawia etapy cyklu komórkowego

      • rozpoznaje etapy mitozy

      • identyfikuje chromosomy płci

      i autosomy

      • identyfikuje chromosomy homologiczne

      • wyjaśnia różnice między komórką haploidalną

      a komórką diploidalną

      • wyjaśnia pojęcie apoptoza

      • wyjaśnia pojęcia: kariokineza, cytokineza

      • charakteryzuje poszczególne etapy mitozy

      • wyjaśnia rolę interfazy

      w cyklu życiowym komórki

      • wymienia skutki zaburzeń cyklu komórkowego

      • wymienia czynniki wywołujące transformację nowotworową

      • analizuje schemat przedstawiający ilość

      DNA i chromosomów

      w poszczególnych etapach cyklu komórkowego

      • charakteryzuje poszczególne etapy interfazy

      • określa znaczenie wrzeciona kariokinetycznego

      • wyjaśnia, na czym polega programowana śmierć komórki

      • wyjaśnia i porównuje przebieg cytokinezy

      w różnych typach komórek

      • charakteryzuje sposób formowania wrzeciona kariokinetycznego

      w komórkach roślinnej

      i zwierzęcej

      • wskazuje sytuacje,

      w których apoptoza komórek jest konieczna

      • wskazuje różnice

      w przebiegu cytokinezy komórek roślinnych

      i zwierzęcych

      • wyjaśnia, w jaki sposób cykl komórkowy jest kontrolowany w komórce

      • wyjaśnia skutki mechanizmu transformacji nowotworowej dla organizmu człowieka

      • argumentuje, że proces apoptozy jest ważny dla prawidłowego funkcjonowania organizmu

      35.

      36.

      Mejoza

      • przedstawia etapy mejozy

      • przedstawia znaczenie mejozy

      • wyjaśnia zjawisko

      crossing-over

      • charakteryzuje przebieg mejozy

      • charakteryzuje przebieg procesu crossing-over

      • wyjaśnia znaczenie procesu crossing-over

      • wyjaśnia zmiany zawartości DNA podczas zapłodnienia

      • porównuje przebieg mitozy i mejozy

      • wyjaśnia zmiany zawartości DNA podczas mejozy

      • wyjaśnia znaczenie mejozy

      • argumentuje konieczność zmian zawartości

      DNA podczas mejozy

      • wyjaśnia związek rozmnażania płciowego

      z zachodzeniem procesu mejozy

      37.

      Powtórzenie i utrwalenie wiadomości

      38.

      Sprawdzenie stopnia opanowania wiadomości i umiejętności

      IV. Metabolizm

      39.

      40.

      Podstawowe zasady metabolizmu

      • wyjaśnia pojęcia: metabolizm, szlak metaboliczny i cykl metaboliczny

      • charakteryzuje podstawowe kierunki przemian metabolicznych (anabolizm, katabolizm)

      • wymienia nośniki energii

      w komórce

      • wymienia rodzaje fosforylacji

      • przedstawia budowę

      i podstawową funkcję ATP

      • przedstawia istotę reakcji utleniania i redukcji

      • podaje poziom energetyczny substratów i produktów reakcji endoergicznych

      i egzoergicznych

      • wymienia cechy ATP

      • przedstawia sumaryczny zapis procesu fosforylacji

      • wymienia nośniki elektronów

      • wyjaśnia na przykładach pojęcia: szlak metaboliczny i cykl metaboliczny

      • wskazuje postaci utlenione i zredukowane przenośników elektronów na schematach

      • charakteryzuje budowę

      ATP

      • omawia przebieg fosforylacji substratowej,

      fotosyntetycznej

      i oksydacyjnej

      • porównuje istotę procesów anabolicznych

      i katabolicznych

      • wymienia inne niż ATP nośniki energii

      • przedstawia znaczenie

      NAD+, FAD, NADP+

      w procesach utleniania

      i redukcji

      • porównuje rodzaje fosforylacji

      • analizuje przebieg reakcji redoks

      z udziałem NADP+

      • opisuje mechanizmy fosforylacji ADP

      (substratowej

      i chemiosmozy)

      • charakteryzuje typowe reakcje utleniania

      i redukcji

      • wykazuje związek budowy ATP z jego rolą biologiczną

      • wykazuje, że procesy anaboliczne

      i kataboliczne są ze sobą powiązane

      • wyjaśnia, w jaki sposób ATP sprzęga metabolizm

      41.

      42.

      Budowa

      i działanie enzymów

      • wyjaśnia pojęcia: enzym, katalizator, energia aktywacji

      • przedstawia budowę enzymów

      • wyjaśnia rolę enzymów

      w komórce

      • wyjaśnia mechanizm działania enzymów

      • zapisuje równanie reakcji enzymatycznej

      • przedstawia, na czym polega swoistość substratowa enzymu

      • wymienia właściwości enzymów

      • omawia budowę enzymów

      • wyjaśnia mechanizm tworzenia kompleksu enzym–substrat

      • wyjaśnia podstawowe właściwości enzymów

      • porównuje modele powstawania kompleksu enzym–substrat

      • omawia zasady nazewnictwa

      i klasyfikacji enzymów

      • wyjaśnia mechanizm katalizy enzymatycznej

      na nietypowym przykładzie

      • wyjaśnia, czym jest swoistość substratowa enzymu i z czego ona wynika

      43.

      44.

      45.

      Regulacja aktywności enzymów

      • wymienia podstawowe czynniki wpływające na szybkość reakcji enzymatycznych

      • wyjaśnia pojęcia: stała

      Michaelisa, inhibitor, aktywator

      • przedstawia sposoby regulacji aktywności enzymów

      • przedstawia rodzaje inhibitorów i ich rolę

      • wskazuje sposoby regulacji aktywności enzymów

      • wyjaśnia pojęcie sprzężenie zwrotne ujemne i wskazuje, na czym ono polega

      • porównuje powinowactwo enzymów do substratów na podstawie wartości

      KM

      • przedstawia przebieg doświadczenia dotyczącego wpływu pH na aktywność enzymu trawiennego, np. pepsyny

      • wyjaśnia, w jaki sposób na szybkość reakcji enzymatycznych wpływają: stężenie substratu, temperatura,

      pH, stężenie soli, stężenie enzymu, aktywatory i inhibitory

      • porównuje mechanizm inhibicji kompetycyjnej

      i niekompetycyjnej

      • omawia sposoby regulacji przebiegu szlaków metabolicznych

      • wyjaśnia mechanizm sprzężenia zwrotnego ujemnego jako sposobu regulacji przebiegu szlaków metabolicznych

      • interpretuje wyniki

      z doświadczenia wpływu

      pH (lub innego czynnika) na działanie enzymów trawiennych

      • planuje doświadczenie mające na celu wykazanie wpływu temperatury na aktywność katalazy

      w bulwach ziemniaka

      • porównuje mechanizm działania inhibitorów hamujących enzymy nieodwracalnie

      i odwracalnie

      • proponuje doświadczenia dotyczące wpływu różnych czynników na aktywność enzymów

      • wyjaśnia i argumentuje,

      w jaki sposób wiedza

      o działaniu enzymów ma wpływ na rozwój medycyny

      • określa, w jaki sposób można sprawdzić, czy dana substancja jest inhibitorem odwracalnym, czy inhibitorem nieodwracalnym enzymu

      46.

      47.

      48.

      Autotroficzne odżywianie się organizmów – fotosynteza

      • wyjaśnia ogólny przebieg fotosyntezy

      • wymienia produkty

      i substraty fotosyntezy

      • wymienia etapy fotosyntezy

      i określa ich dokładną lokalizację w komórce

      • charakteryzuje główne etapy fotosyntezy

      • wymienia etapy cyklu Calvina

      • wyjaśnia znaczenie fotosyntezy dla organizmów żyjących na Ziemi

      • wskazuje podstawowe różnice między fotosyntezą

      oksygeniczną

      a fotosyntezą

      anoksygeniczną

      • wykazuje związek budowy chloroplastu

      z przebiegiem fotosyntezy

      • analizuje na podstawie schematu przebieg fazy zależnej od światła oraz fazy niezależnej od światła

      • przedstawia rolę

      fotosystemów

      w fotosyntezie

      • wyjaśnia rolę chlorofilu

      i dodatkowych barwników

      fotosyntetycznych

      w przebiegu fotosyntezy

      • wymienia substraty

      i produkty faz fotosyntezy: zależnej i niezależnej od światła

       

       

       

      • wyjaśnia mechanizm powstawania ATP

      w procesie chemiosmozy

      w chloroplaście

      • porównuje na podstawie schematu fotofosforylację cykliczną i fotofosforylację niecykliczną

      • omawia budowę cząsteczki chlorofilu

      • omawia budowę

      i funkcje fotosystemów

      I i II

      • omawia przebieg poszczególnych etapów cyklu Calvina

      • omawia budowę

      i działanie fotosystemów

      • wyjaśnia związek między fazą zależną od światła a fazą niezależną

      od światła

      • opisuje przebieg doświadczenia obrazującego syntezę skrobi w liściach wybranej rośliny

      • porównuje barwniki roślinne i wskazuje ich znaczenie

      w fotosyntezie

      • wyjaśnia przebieg doświadczenia dotyczącego wpływu barwy światła na efektywność fotosyntezy i formułuje wnioski

      • określa warunki, przebieg oraz efekty fosforylacji

      Fotosyntetycznej cyklicznej i fosforylacji

      Fotosyntetycznej niecyklicznej

      • wyciąga wnioski

      z przedstawionego doświadczenia dotyczącego syntezy skrobi w liściach pelargonii

      • przedstawia argumenty potwierdzające rolę obu

      fotosystemów

      w fotosyntezie

      49.

      Autotroficzne odżywianie się organizmów – chemosynteza

      • wyjaśnia pojęcie chemosynteza

      • wymienia przykłady organizmów, u których zachodzi chemosynteza

      • wymienia etapy chemosyntezy

      • wyjaśnia, na czym polega chemosynteza

      • omawia przebieg pierwszego i drugiego etapu chemosyntezy

      • przedstawia znaczenie chemosyntezy

      w produkcji materii organicznej

      • wskazuje różnice między przebiegiem fotosyntezy

      a przebiegiem chemosyntezy

      • wyjaśnia znaczenie chemosyntezy

      w ekosystemach kominów hydrotermalnych

      50.

      51.

      52.

      53.

      Oddychanie komórkowe.

      Oddychanie tlenowe

      • wyjaśnia pojęcie oddychanie komórkowe

      • zapisuje reakcję oddychania komórkowego

      • określa znaczenie oddychania komórkowego dla funkcjonowania organizmu

      • wymienia etapy oddychania tlenowego

      • lokalizuje etapy oddychania tlenowego w mitochondrium

      • wymienia czynniki wpływające na intensywność oddychania tlenowego

      • wymienia organizmy oddychające tlenowo

      • wykazuje związek budowy mitochondrium

      z przebiegiem procesu oddychania komórkowego

      • analizuje na podstawie schematu przebieg glikolizy, reakcji pomostowej, cyklu

      Krebsa i łańcucha oddechowego

      • wyróżnia substraty

      i produkty tych procesów

      • uzasadnia, że oddychanie komórkowe ma charakter kataboliczny

      • omawia czynniki wpływające na intensywność tlenowego oddychania komórkowego

      • omawia przebieg poszczególnych etapów oddychania tlenowego

      • przedstawia bilans energetyczny oddychania tlenowego

      • przedstawia, na czym polega fosforylacja substratowa

      • wyjaśnia hipotezę

      chemiosmozy

      • przeprowadza doświadczenie dotyczące wydzielania dwutlenku węgla przez kiełkujące nasiona

      • wyjaśnia mechanizm powstawania ATP

      w procesie

      chemiosmozy

      w mitochondriach

      (fosforylacja oksydacyjna)

      • porównuje zysk energetyczny brutto

      i netto etapów oddychania tlenowego

      • wykazuje różnice między fosforylacją substratową

      a fosforylacją oksydacyjną

      • wyjaśnia na podstawie przeprowadzonego doświadczenia, że tlen jest niezbędny do kiełkowania nasion

      • wyjaśnia, dlaczego łańcuch oddechowy zachodzi wyłącznie

      w warunkach tlenowych

      54.

      55.

      Procesy beztlenowego uzyskiwania energii

      • wyjaśnia pojęcia: oddychanie beztlenowe, fermentacja

      • wymienia organizmy przeprowadzające oddychanie beztlenowe

      i fermentację

      • określa lokalizację fermentacji w komórce i ciele człowieka

      • wymienia zastosowanie fermentacji w przemyśle spożywczym i w życiu codziennym

      • wyjaśnia różnicę między oddychaniem beztlenowym

      a fermentacją

      • omawia wykorzystanie fermentacji w życiu człowieka

      • podaje nazwy etapów fermentacji

      • omawia przebieg poszczególnych etapów fermentacji

      • określa zysk energetyczny procesów beztlenowych

      • określa warunki,

      w których zachodzi fermentacja

      • analizuje przebieg fermentacji alkoholowej

      i mlekowej

      • porównuje drogi przemian pirogronianu

      w fermentacji alkoholowej, mleczanowej

      i w oddychaniu tlenowym

      • porównuje oddychanie tlenowe, oddychanie beztlenowe

      i fermentację

      • planuje doświadczenie mające na celu wykazanie wydzielania dwutlenku węgla podczas fermentacji alkoholowej

      • wyjaśnia, dlaczego utlenianie substratu energetycznego

      w warunkach tlenowych dostarcza więcej energii niż w warunkach beztlenowych

      56.

      57.

      Inne procesy metaboliczne

      • wymienia zbędne produkty katabolicznych przemian węglowodanów, tłuszczów

      i białek oraz drogi ich usuwania z organizmu

      • wyjaśnia pojęcia:

      glukoneogeneza, glikogenoliza, deaminacja

      • wymienia różnice między aminokwasami endogennymi

      a egzogennymi

      • określa lokalizację cyklu mocznikowego

      i glukoneogenezy

      w organizmie człowieka

      • wyjaśnia, na czym polega cykl mocznikowy,

      β-oksydacja,

      glukoneogeneza, glikogenoliza oraz

      deaminacja

      • omawia na podstawie schematów przebieg utleniania kwasów tłuszczowych, syntezę kwasów tłuszczowych,

      glukoneogenezy, glikogenolizy

      • omawia przebieg przemian białek

      • charakteryzuje cykl mocznikowy

      • wyjaśnia, na czym polega metabolizm tłuszczów u zwierząt

      • omawia przebieg rozkładu białek, cukrów i tłuszczów

      • określa znaczenie

      acetylokoenzymu A

      w przebiegu różnych szlaków metabolicznych

      • wyjaśnia, dlaczego amoniak powstający

      w tkankach nie jest transportowany do wątroby w stanie wolnym

      • wyjaśnia związek między katabolizmem aminokwasów i białek

      a cyklem Krebsa

      • wykazuje związek procesów (utleniania kwasów tłuszczowych, syntezy kwasów tłuszczowych,

      glukoneogenezy, glikogenolizy)

      z pozyskiwaniem energii przez komórkę

      58.

      59.

      Powtórzenie i utrwalenie wiadomości

      60.

      Sprawdzenie stopnia opanowania wiadomości i umiejętności

       

      Autorka: Małgorzata Miękus

       

       

      Wymagania edukacyjne

       

       Biologia na czasie 2 – zakres rozszerzony po gimnazjum cz. II

       

      Poziomy oczekiwanych osiągnięć ucznia

       

      Wymagania podstawowe

      Wymagania ponadpodstawowe

      konieczne (na stopień dopuszczający)

      podstawowe (na stopień dostateczny)

      rozszerzające (na stopień dobry)

      dopełniające (na stopień bardzo dobry)

      obejmują treści i umiejętności

      obejmują treści i umiejętności

       

      – najważniejsze w uczeniu się biologii

       

       

      – złożone i mniej przystępne niż zaliczone do wymagań podstawowych

       

      – łatwe dla ucznia nawet mało zdolnego

       

       

      – wymagające korzystania z różnych źródeł informacji

       

      – często powtarzające się w procesie nauczania

       

       

      – umożliwiające rozwiązywanie problemów

       

      – określone programem nauczania na poziomie nieprzekraczającym wymagań zawartych w podstawie programowej

      – pośrednio użyteczne w życiu pozaszkolnym

       

      – użyteczne w życiu codziennym

       

       

      – pozwalające łączyć wiedzę z różnych przedmiotów i dziedzin

       

       


       

      Dział programu

      Lp.

      Temat

      Poziom wymagań

      konieczny (K)

      podstawowy (P)

      rozszerzający (R)

      dopełniający (D)

      Metabolizm

      1

      Kierunki przemian metabolicznych

      Uczeń:

      – definiuje pojęcie metabolizm

      – charakteryzuje podstawowe rodzaje przemian metabolicznych: anabolizm i katabolizm

      – wymienia nośniki energii w komórce

      – wymienia rodzaje fosforylacji

      Uczeń:

      – podaje poziom energetyczny substratów i produktów reakcji endoergicznych i egzoergicznych

      – wymienia cechy ATP

      – przedstawia sumaryczny zapis procesu fosforylacji – wymienia nośniki elektronów

      Uczeń:

      – charakteryzuje budowę ATP

      – omawia przebieg fosforylacji substratowej, fotosyntetycznej i oksydacyjnej

      Uczeń:

      – porównuje rodzaje fosforylacji

      – analizuje przebieg reakcji redoks z udziałem NADP

      2

      Enzymy

      – wyjaśnia rolę enzymów w komórce

      – wymienia cechy enzymów

      – wymienia czynniki wpływające na szybkość reakcji enzymatycznych

      – definiuje pojęcie szlak metaboliczny

      – wyjaśnia mechanizm działania enzymów

      – zapisuje równanie reakcji enzymatycznej

      – charakteryzuje szlak metaboliczny liniowy

      i cykliczny

      – wyjaśnia, na czym polega model regulacji aktywności enzymów zwany ujemnym sprzężeniem zwrotnym

      – omawia budowę enzymów

      – wyjaśnia mechanizm tworzenia kompleksu enzym–substrat

      – wyjaśnia, w jaki sposób  na szybkość reakcji enzymatycznych wpływają: stężenie substratu, temperatura, pH, stężenie soli, stężenie enzymu, aktywatory i inhibitory

      – porównuje mechanizm inhibicji kompetycyjnej i niekompetycyjnej

      – omawia sposoby regulacji przebiegu szlaków metabolicznych

      – omawia przebieg ubikwitynozależnej degradacji białek

      – porównuje modele powstawania kompleksu enzym–substrat

      – porównuje mechanizm działania inhibitorów hamujących enzymy nieodwracalnie i odwracalnie

      – omawia zasady nazewnictwa i klasyfikacji enzymów

      – wyjaśnia mechanizm aktywacji proenzymu na przykładzie pepsyny

      – planuje doświadczenie mające na celu wykazanie wpływu temperatury na aktywność dehydrogenazy w bulwach ziemniaka

      3

      Autotroficzne odżywianie się organizmów – fotosynteza

      – porównuje wykorzystanie energii przez autotrofy i heterotrofy

      – wyjaśnia ogólny przebieg fotosyntezy

      – wymienia produkty  i substraty fotosyntezy 

      – wymienia etapy fotosyntezy i określa ich dokładną lokalizację w komórce

      – charakteryzuje etapy fotosyntezy

      – wymienia etapy cyklu Calvina

      – wyjaśnia znaczenie fotosyntezy dla organizmów żyjących na Ziemi

      – porównuje fotosyntezę zachodzącą w komórkach roślin z fotosyntezą zachodzącą w komórkach bakterii zielonych i purpurowych

      – wyjaśnia rolę chlorofilu i dodatkowych barwinków fotosyntetycznych w przebiegu fotosyntezy

      – wymienia substraty i produkty fazy fotosyntezy zależnej i niezależnej od światła

      – wyjaśnia związek między fazą fotosyntezy zależną od światła a fazą fotosyntezy niezależną od światła

      – omawia budowę cząsteczki chlorofilu

      – uzasadnia stosowanie wobec niektórych grup roślin następującego nazewnictwa: rośliny typu C3, rośliny typu C4, rośliny typu CAM

      – omawia przebieg poszczególnych etapów cyklu Calvina

      – omawia przebieg fotosyntezy u roślin typu C4

      – porównuje przebieg fotosyntezy u roślin typu C3 i C4

      – omawia przebieg fotosyntezy u roślin typu CAM

      – porównuje barwniki roślinne

      – omawia budowę i funkcje fotosystemów I i II

      – określa warunki, przebieg oraz efekty fosforylacji fotosyntetycznej cyklicznej i niecyklicznej

      – omawia budowę i działanie syntazy ATP

      – porównuje budowę anatomiczną liścia rośliny typu C3 i typu C4

      – określa przyczyny i skutki fotooddychania

       

      4

      Czynniki wpływające na intensywność fotosyntezy

      – wymienia czynniki zewnętrzne i wewnętrzne wpływające na intensywność procesu fotosyntezy

      – wyjaśnia różnice między roślinami światłolubnymi a cieniolubnymi

      – analizuje rozmieszczenie chloroplastów w komórkach miękiszu w zależności od warunków świetlnych

      – omawia wpływ czynników zewnętrznych na intensywność procesu fotosyntezy

      – analizuje na wykresach wpływ natężenia światła, stężenia dwutlenku węgla i wysokości temperatury na intensywność fotosyntezy

      – planuje doświadczenie mające na celu wykazanie wpływu natężenia światła, stężenia dwutlenku węgla i wysokości temperatury na intensywność fotosyntezy

      5

      Przebieg chemosyntezy

      – definiuje pojęcie chemosynteza

      – wymienia przykłady organizmów, u których zachodzi chemosynteza

      – wyjaśnia, na czym polega chemosynteza

      – omawia znaczenie chemosyntezy

      – omawia przebieg pierwszego i drugiego etapu chemosyntezy

      – porównuje fotosyntezę  z chemosyntezą

      6

      Oddychanie tlenowe

      – definiuje pojęcie oddychanie komórkowe

      – zapisuje reakcję oddychania komórkowego

      – określa znaczenie oddychania komórkowego dla funkcjonowania organizmu

      – wymienia etapy oddychania tlenowego

      – wymienia czynniki wpływające na intensywność oddychania  tlenowego

      – uzasadnia, że oddychanie komórkowe ma charakter kataboliczny

      – wymienia organizmy oddychające tlenowo

      – omawia czynniki wpływające na intensywność tlenowego oddychania komórkowego

      – lokalizuje etapy oddychania tlenowego w mitochondrium

      – określa produkty i substraty etapów oddychania tlenowego

      – omawia przebieg poszczególnych etapów oddychania tlenowego

      – przedstawia bilans energetyczny oddychania tlenowego

      – porównuje zysk energetyczny etapów oddychania tlenowego

      – planuje doświadczenie, którego celem jest wykazanie wydzielania dwutlenku węgla przez kiełkujące nasiona

      – planuje doświadczenie, którego celem jest wykazanie wydzielania ciepła przez nasiona

       

      7

      Procesy beztlenowego uzyskiwania energii

      – definiuje pojęcia: oddychanie beztlenowe, fermentacja

      – wymienia organizmy przeprowadzające oddychanie beztlenowe i fermentację

      – wyjaśnia różnicę między oddychanie beztlenowym a fermentacją

      – określa lokalizację fermentacji w komórce i ciele człowieka

      – nazywa etapy fermentacji

      – omawia wykorzystanie fermentacji w życiu człowieka

      – omawia przebieg poszczególnych etapów fermentacji

      – określa zysk energetyczny procesów beztlenowych

      – określa warunki, w których zachodzi fermentacja

      – analizuje przebieg fermentacji alkoholowej i mlekowej 

      – porównuje oddychanie tlenowe, beztlenowe i fermentację

      – planuje doświadczenie mające na celu wykazanie wydzielania dwutlenku węgla podczas fermentacji alkoholowej

      8

      Inne ważne procesy metaboliczne

      – wymienia substraty energetyczne oddychania komórkowego inne niż glukoza

      – wymienia zbędne produkty katabolicznych przemian węglowodanów, tłuszczów i białek oraz drogi ich usuwania z organizmu 

      – definiuje pojęcia: glukoneogeneza, glikogenoliza, deaminacja

      – wyjaśnia, na czym polega cykl mocznikowy

      – określa lokalizację cyklu mocznikowego i glukoneogenezy w organizmie człowieka

      – omawia przebieg glukoneogenezy

      – omawia przebieg β-oksydacji

      – omawia przebieg przemian białek

      – charakteryzuje cykl mocznikowy

      – omawia przebieg rozkładu białek, cukrów i tłuszczów

      – określa znaczenie acetylokoenzymu A w przebiegu różnych szlaków metabolicznych

      – wyjaśnia, dlaczego jony NH4+ muszą być transportowane z pominięciem płynów ustrojowych 

      Organizm człowieka. Skóra – powłoka ciała

      9

      Organizm człowieka jako funkcjonalna całość

      – definiuje pojęcia: komórka, tkanka, narząd, układ narządów, organizm

      – wymienia układy narządów

       

      – definiuje pojęcia: homeostaza, sprzężenie zwrotne

      – wymienia główne funkcje układów narządów

      – wymienia parametry istotne w utrzymaniu homeostazy

      – rozróżnia mechanizmy obronne organizmu przed wychłodzeniem i przegrzaniem

      – dowodzi, że ciało człowieka stanowi wielopoziomową strukturę

      – uzasadnia, że człowiek jest organizmem stałocieplnym

      – omawia mechanizm regulacji temperatury ciała człowieka

      – omawia mechanizm regulacji ciśnienia krwi

      – wyjaśnia zależności pomiędzy poszczególnymi układami narządów

      – wykazuje współdziałanie narządów człowieka w utrzymaniu homeostazy

       

      10

      Budowa i funkcje skóry

      – wymienia warstwy skóry

      – wymienia funkcje skóry

      – wymienia wytwory naskórka

      – nazywa poszczególne elementy skóry

      – wyjaśnia, jakie znaczenie ma skóra w termoregulacji

      – charakteryzuje gruczoły skóry

      – uzasadnia zależność między budową skóry a jej funkcjami

      – opisuje funkcje poszczególnych wytworów naskórka

      – porównuje poszczególne warstwy skóry pod względem budowy i funkcji

      – planuje doświadczenia mające na celu ocenę wrażliwości dotykowej różnych okolic ciała i odczuwania temperatury

      11

      Choroby i higiena skóry

      – wymienia choroby skóry

      – wymienia czynniki chorobotwórcze będące przyczynami chorób skóry

      – wyjaśnia, na czym polega profilaktyka chorób skóry

      – wyjaśnia konieczność dbania o skórę

      – wymienia zasady higieny skóry

      – klasyfikuje i charakteryzuje choroby skóry

      – wyjaśnia, czym są alergie, grzybice i oparzenia

      – omawia zaburzenia funkcjonowania gruczołów

      – omawia przyczyny zachorowania na czerniaka złośliwego, diagnostykę, sposób leczenia i profilaktykę tej choroby

      – ocenia wpływ promieniowania słonecznego na skórę

      – uzasadnia, że czerniak złośliwy jest chorobą współczesnego świata

      Aparat ruchu

      12

      Ogólna budowa i funkcje szkieletu

      – rozróżnia część czynną i bierną aparatu ruchu

      – wymienia funkcje szkieletu

      – podaje nazwy głównych kości tworzących szkielet człowieka

       

      – rozpoznaje elementy szkieletu osiowego, szkieletu obręczy i kończyn

      – opisuje strukturę kości długiej

      – rozróżnia kości ze względu na ich kształt

      – wyjaśnia związek między budową kości a jej właściwościami mechanicznymi 

      – omawia zmiany zachodzące w szkielecie podczas wzrostu i rozwoju człowieka

      – porównuje tkankę kostną z tkanką chrzęstną

      – porównuje budowę szkieletu noworodka z budową szkieletu osoby dorosłej

      – wymienia czynniki wpływające na przebudowę kości

      – określa, jakie właściwości kości wynikają z budowy tkankowej

      13

      Rodzaje połączeń kości

      – wymienia rodzaje połączeń ścisłych i ruchomych kości

      – identyfikuje typy połączeń kości na szkielecie i podaje ich przykłady

      – omawia budowę stawu

      – charakteryzuje połączenia kości

      – rozpoznaje rodzaje stawów

      – omawia funkcje poszczególnych elementów budowy stawu

      – porównuje różne rodzaje stawów ze względu na zakres wykonywanych ruchów i kształt powierzchni stawowych

      14

      Elementy szkieletu

      – wymienia elementy szkieletu osiowego i ich funkcje

      – wymienia kości budujące klatkę piersiową

      – nazywa odcinki kręgosłupa

      – wymienia kości obręczy barkowej i obręczy miedniczej

      – wymienia kości kończyny górnej i kończyny dolnej

      – rozpoznaje kości trzewioczaszki i mózgoczaszki

      – rozpoznaje kości klatki piersiowej

      – rozróżnia odcinki kręgosłupa

      – rozpoznaje kości obręczy barkowej i obręczy miedniczej

      – rozpoznaje kości kończyny górnej i kończyny dolnej

      – charakteryzuje funkcje szkieletu osiowego

      – wyjaśnia związek między budową czaszki a pełnionymi przez czaszkę funkcjami

      – porównuje budowę kończyny górnej z budową kończyny dolnej

      – wyjaśnia znaczenie zatok przynosowych

      – nazywa krzywizny kręgosłupa i określa ich znaczenie

      – wykazuje związek budowy odcinków kręgosłupa z pełnioną funkcją

      – wykazuje związek budowy kończyn z pełnioną przez nie funkcją

      – omawia rolę chrząstek w budowie klatki piersiowej

      – wskazuje różnice między budową czaszki noworodka a budową czaszki dorosłego człowieka

      – rozpoznaje kręgi pochodzące z różnych odcinków kręgosłupa

      – wskazuje elementy kręgu

      – klasyfikuje żebra

      – porównuje miednicę kobiety z miednicą mężczyzny

       

      15

      Budowa i funkcjonowanie układu mięśniowego

      – wyjaśnia, na czym polega praca mięśni

      – wymienia elementy budowy tkanki mięśniowej

      – wymienia rodzaje tkanek mięśniowych

      – omawia budowę tkanek mięśniowych

      – wyjaśnia, na czym polega antagonistyczne działanie mięśni

      – wymienia źródła energii potrzebnej do skurczu mięśnia

      – rozpoznaje rodzaje tkanek mięśniowych

      – porównuje rodzaje tkanek mięśniowych pod względem budowy i funkcji

      – rozpoznaje najważniejsze mięśnie szkieletowe

      – określa funkcje mięśni szkieletowych wynikające z ich położenia

      – omawia budowę sarkomeru

      – wyjaśnia, na czym polega mechanizm powstawania skurczu mięśnia szkieletowego

      – określa, w jakich warunkach w mięśniach powstaje deficyt tlenowy

      – omawia budowę makroskopową i mikroskopową mięśnia szkieletowego

      – wykazuje związek budowy tkanki mięśniowej z funkcją pełnioną przez tę tkankę

      – analizuje kolejne etapy skurczu mięśnia

      – omawia warunki prawidłowej pracy mięśni 

      – omawia przemiany biochemiczne zachodzące podczas długotrwałej pracy mięśnia

      – analizuje przemiany kwasu mlekowego

      – porównuje rodzaje skurczów mięśni

      – wyróżnia rodzaje mięśni ze względu na wykonywane czynności

      – wyjaśnia, na czym polega synergistyczne działanie mięśni

      – uzasadnia, że mięśnie szkieletowe mają budowę hierarchiczną

      – określa rolę mioglobiny

      – porównuje mięśnie czerwone z mięśniami białymi

       

      16

      Choroby i higiena aparatu ruchu

      – określa prawidłową postawę ciała

      – rozpoznaje wady postawy

      – wymienia przyczyny powstawania wad postawy

      – nazywa wady kręgosłupa i stóp

      – wymienia choroby aparatu ruchu

      – uzasadnia korzystne znaczenie ćwiczeń fizycznych dla zdrowia

      – rozróżnia urazy mechaniczne

      – wymienia cechy prawidłowej postawy ciała

      – wskazuje metody zapobiegania wadom kręgosłupa

      – charakteryzuje choroby aparatu ruchu

      – wymienia środki dopingujące

      – charakteryzuje urazy mechaniczne aparatu ruchu i omawia ich skutki

      – omawia skutki i przyczyny wad kręgosłupa

      – omawia przyczyny i skutki płaskostopia

      – omawia przyczyny, sposób diagnozowania i leczenia osteoporozy

      – omawia skutki przetrenowania

      – przewiduje skutki stosowania dopingu w sporcie

      – omawia sposoby zapobiegania osteoporozie

      – wskazuje przyczyny zmian w układzie ruchu na skutek osteoporozy

      – przewiduje skutki niewłaściwego wykonywania ćwiczeń fizycznych

      – omawia działanie wybranych grup środków dopingujących

      – omawia techniki i substancje przyspieszające naturalne procesy fizjologiczne podczas transfuzji krwi i EPO

      Układ pokarmowy

      17

      Budulcowe i energetyczne składniki pokarmowe

      – wymienia składniki pokarmowe

      – wymienia produkty spożywcze bogate w poszczególne składniki pokarmowe

      – wymienia funkcje poszczególnych składników pokarmowych

      – rozróżnia składniki budulcowych i energetycznych

      – omawia rolę składników pokarmowych w organizmie

      – definiuje pojęcia: aminokwasy egzogenne, NNKT

      – wymienia kryteria podziału węglowodanów

      – wyjaśnia znaczenie błonnika pokarmowego w diecie

      – porównuje pokarmy pełno- i niepełnowartościowe

      – wskazuje czynniki decydujące o wartości odżywczej pokarmów

      – podaje przykłady aminokwasów endo- i egzogennych

      – klasyfikuje węglowodany

      – charakteryzuje dobowe zapotrzebowanie osoby dorosłej na składniki odżywcze

      – przewiduje skutki diety wegańskiej 

      – porównuje wartość energetyczną białek, węglowodanów i tłuszczów

      – porównuje zawartość białek w poszczególnych produktach

      – przewiduje skutki niedoboru i nadmiaru poszczególnych składników odżywczych

       

      18

      Rola witamin w diecie

      – definiuje pojęcia: witamina, prowitamina, hiperwitaminoza, hipowitaminoza i awitaminoza

      – wymienia witaminy rozpuszczalne w tłuszczach i witaminy rozpuszczalne w wodzie

      – wymienia główne źródła witamin

      – wyjaśnia zasady klasyfikacji i nazewnictwa witamin

      – wymienia źródła witamin rozpuszczalnych w tłuszczach i w wodzie

      – omawia funkcje witamin rozpuszczalnych w wodzie i w tłuszczach

      – wymienia przyczyny awitaminozy i hipowitaminozy

      – wymienia przyczyny niedoboru i nadmiaru wybranych witamin w organizmie człowieka

      – wymienia skutki niedoboru i nadmiaru wybranych witamin w organizmie człowieka  

      – wyjaśnia, jakie znaczenie mają antywitaminy i składnikiantyodżywcze

      – podaje przykłady antywitamin i składników antyodżywczych

       

       

      19

      Rola wody i soli mineralnych w organizmie 

      – wymienia funkcje wody

      – omawia istotę bilansu wodnego organizmu

      – wskazuje źródła składników mineralnych organizmu

      – omawia znaczenie składników mineralnych

      – charakteryzuje funkcje składników mineralnych występujących w organizmie

      – ocenia znaczenie wody dla organizmu

      – klasyfikuje pierwiastki na makro- i mikroelementy

      – uzasadnia związek między właściwościami wody a pełnionymi funkcjami

      – wyjaśnia, na czym polega mechanizm regulacji bilansu wodnego człowieka

      – omawia znaczenie wybranych makro- i mikroelementów

      – omawia objawy niedoboru wybranych makro- i mikroelementów

      – analizuje zależności między uwodnieniem organizmu a tempem metabolizmu

       

       

      20

      Budowa i funkcje układu pokarmowego

      – dzieli układ pokarmowy na przewód pokarmowy i gruczoły trawienne

      – wymienia odcinki przewodu pokarmowego i podaje nazwy gruczołów trawiennych

      – omawia podstawowe funkcje jamy ustnej, gardła, przełyku i żołądka

      – wyjaśnia, na czym polegają funkcje języka i gardła w procesie połykania pokarmu

      – omawia funkcje dwunastnicy

      – omawia funkcje wątroby i trzustki

      – omawia funkcje jelita cienkiego i jelita grubego

      – wskazuje miejsca wchłaniania pokarmu

      – wyjaśnia, na czym polega trawienie pokarmów

      – porównuje uzębienie mleczne z uzębieniem stałym

      – omawia proces trawienia zachodzący w jamie ustnej

      – wyjaśnia, jaką rolę odgrywa ślina

      – omawia proces trawienia w żołądku

      – wymienia odcinki jelita cienkiego

      – omawia budowę wątroby

      – wymienia składniki soku trzustkowego oraz jelitowego

      – wyjaśnia, jakie znaczenie mają kosmki jelitowe

      – omawia budowę zęba

      – omawia funkcję nagłośni w procesie połykania pokarmu

      – charakteryzuje funkcje gruczołów błony śluzowej żołądka

      – wyjaśnia rolę żółci

      – charakteryzuje układ wrotny wątroby

      – omawia działanie enzymów trzustkowych i jelitowych

      – omawia budowę kosmków jelitowych

      – analizuje mechanizm wchłaniania składników pokarmowych

      – uzasadnia, że występowanie bakterii w jelicie grubym ma duże znaczenie dla organizmu

       

      – porównuje przekroje ścian odcinków przewodu pokarmowego

      – omawia sposób regulacji funkcjonowania układu pokarmowego

      – charakteryzuje przemiany składników odżywczych w układzie pokarmowym

      – wyjaśnia znaczenie gastryny i enterogastronu

       

      21

      Higiena i choroby układu pokarmowego

      – wymienia najczęstsze choroby układu pokarmowego

      – podaje sposoby zapobiegania chorobom układu pokarmowego

      – wymienia przyczyny otyłości i zaburzeń łaknienia

      – wymienia główne choroby pasożytnicze układu pokarmowego

      – wskazuje sposoby unikania chorób pasożytniczych układu pokarmowego

      – wyjaśnia, na czym polega dieta pełnowartościowa

      – wymienia czynniki decydujące o zapotrzebowaniu energetycznym organizmu

      – wyjaśnia, w jaki sposób oblicza się BMI

      – przedstawia sposoby uniknięcia otyłości

      – wymienia przyczyny i objawy chorób pasożytniczych układu pokarmowego

       

      – omawia sposoby leczenia otyłości

      – podaje objawy choroby wrzodowej, kamicy żółciowej i celiakii

      – charakteryzuje najczęstsze choroby układu pokarmowego

      – wymienia zagrożenia wynikające z otyłości i zaburzeń odżywiania (anoreksji i bulimii)

      – podaje nazwy organizmów wywołujących choroby pasożytnicze układu pokarmowego

      – rozpoznaje choroby układu pokarmowego na podstawie charakterystycznych objawów

      – omawia metody diagnostyki chorób układu pokarmowego

      Układ oddechowy

      22

      Budowa i funkcjonowanie układu oddechowego

      – wymienia elementy układu oddechowego człowieka

      – dzieli elementy układu oddechowego człowieka na drogi oddechowe i płuca

      – charakteryzuje funkcje poszczególnych elementów układu oddechowego człowieka

      – omawia funkcje głośni i nagłośni

      – omawia  związek między budową a funkcją płuc

      – wyjaśnia zależności między budową poszczególnych odcinków układu oddechowego a  funkcjami tych odcinków

      – omawia powstawanie głosu

      – wyjaśnia funkcję zatok przynosowych

      – wymienia czynniki decydujące o wysokości i natężeniu głosu

      – wyjaśnia, na czym polega różnica w budowie krtani kobiety i budowie krtani mężczyzny

       

      23

      Wentylacja i wymiana gazowa

      – charakteryzuje istotę procesu oddychania

      – rozróżnia wymianę gazową i oddychanie komórkowe

      – wyjaśnia, na czym polega wymiana gazowa

      – wyjaśnia znaczenie mięśni w wentylacji płuc

      – wymienia czynniki wpływające na liczbę oddechów

       

      – porównuje mechanizm wdechu z mechanizmem wydechu

      – wskazuje lokalizację ośrodka oddechowego

      – omawia mechanizm wymiany gazowej zewnętrznej i wewnętrznej

      – omawia rolę krwi w transporcie gazów oddechowych

      – wyjaśnia przyczyny dużego zapotrzebowania mięśni na tlen

      – charakteryzuje rolę opłucnej

      – porównuje składy powietrza: atmosferycznego, pęcherzykowego i wydychanego

      – oblicza pojemność życiową płuc

      – wskazuje czynniki decydujące o stopniu wysycenia hemoglobiny tlenem

      – wymienia postacie w jakich transportowany jest dwutlenek węgla

      – wyjaśnia znaczenie mioglobiny w mięśniach

      – uzasadnia związek między budową a rolą hemoglobiny w transporcie gazów

      – porównuje wiązanie tlenu przez hemoglobinę i mioglobinę

      – omawia mechanizm regulacji częstości oddechów

      – omawia związek między ciśnieniem atmosferycznym a wymianą gazową

      – przewiduje skutki wpływu zbyt niskiego i zbyt wysokiego ciśnienia na prawidłowe funkcjonowanie organizmu

       

      24

      Zaburzenia funkcjonowania układu oddechowego

      – wymienia czynniki wpływające na jakość wdychanego powietrza

      – wymienia główne przyczyny chorób układu oddechowego

      – wymienia choroby układu oddechowego

      – klasyfikuje rodzaje zanieczyszczeń powietrza

      – charakteryzuje choroby układu oddechowego

      – wskazuje sposoby zapobiegania chorobom układu oddechowego

      – omawia skutki palenia tytoniu

      – wyjaśnia zależność między występowaniem chorób dróg oddechowych a stanem wdychanego powietrza

      – omawia sposoby na uniknięcie chorób układu oddechowego

      – przewiduje skutki chorób układu oddechowego

      – omawia sposoby diagnozowania i leczenia astmy

      Układ krążenia

      25

      Skład i funkcje krwi

      – wymienia składniki krwi

      – omawia podstawowe funkcje krwi

      – wyjaśnia, na jakiej podstawie określa się grupę krwi

      – wskazuje cechy krwi warunkujące zapewnienie homeostazy

      – rozpoznaje elementy morfotyczne krwi

      – porównuje elementy komórkowe krwi pod względem budowy

      – wymienia składniki osocza i ich funkcje

      – definiuje pojęcie aglutynacja

      – rozróżnia grupy krwi

      – wyjaśnia zasady transfuzji krwi

       

      – definiuje pojęcie hematokryt

      – klasyfikuje składniki krwi

      – porównuje składniki krwi pod względem pełnionych przez nie funkcji

      – podaje zasady podziału leukocytów

      – analizuje proces krzepnięcia krwi

      – charakteryzuje grupy krwi

      – wyjaśnia, w jaki sposób dochodzi do konfliktu serologicznego w zakresie Rh

      – interpretuje wyniki badania krwi

      – uzasadnia związek między cechami elementów morfotycznych krwi a  funkcjami pełnionymi przez te elementy

      – przewiduje skutki krzepnięcia krwi wewnątrz naczyń

      – przewiduje skutki utraty zbyt dużej ilości krwi

      – wyjaśnia, na czym polega próba krzyżowa

       

      26

      Budowa i funkcje układu krwionośnego

      – nazywa elementy układu krążenia

      – porównuje tętnice z żyłami pod względem budowy i pełnionych funkcji

      – rozróżnia krwiobieg duży i krwiobieg mały

      – wyjaśnia, jaką rolę pełnią zastawki w żyłach

      – rozróżnia typy sieci naczyń krwionośnych

      – rozróżnia rodzaje naczyń krwionośnych

      – omawia przepływ krwi w krwiobiegu dużym i krwiobiegu małym

      – wyjaśnia związek między budową naczyń krwionośnych a ich funkcjami

      – porównuje krwiobieg duży z krwiobiegiem małym pod względem pełnionych funkcji

      – charakteryzuje typy sieci naczyń krwionośnych

      – analizuje, w jaki sposób przepływa krew w żyłach

       

      27

      Serce

      – wymienia cechy charakterystyczne serca człowieka

      – określa położenie serca

      – wymienia główne części serca

      – rozpoznaje główne części serca

      – wyjaśnia znaczenie naczyń wieńcowych dla pracy serca

      – wyjaśnia rolę zastawek w funkcjonowaniu serca

      – wyjaśnia, czym jest tętno

      – wykonuje pomiar tętna

      – wykonuje pomiar ciśnienia krwi

      – ocenia znaczenie badań diagnostycznych pracy serca

      – wymienia czynniki wpływające na przyspieszenie pracy serca

      – rozróżnia zastawki w sercu

      – charakteryzuje mechanizm automatyzmu serca

      – określa rolę, jaką w pracy serca odgrywa worek osierdziowy

      – omawia cykl pracy serca

      – interpretuje wyniki pomiarów tętna

      – interpretuje wyniki pomiaru ciśnienia krwi

       

      – omawia budowę układu przewodzącego serca

      – omawia różnicę w wartości ciśnienia skurczowego i rozkurczowego

      – charakteryzuje mechanizm regulacji pracy serca

      – omawia sposób regulacji ciśnienia krwi w naczyniach

       

      28

      Układ limfatyczny

      – wymienia elementy układu limfatycznego

      – wymienia funkcje układu limfatycznego

      – określa funkcje limfy

      – określa funkcje narządów wchodzących w skład układu limfatycznego

      – wymienia cechy naczyń limfatycznych

      – wyjaśnia, jakie znaczenie ma układ krążenia w utrzymaniu homeostazy

      – charakteryzuje narządy układu limfatycznego

      – porównuje naczynia limfatyczne i żyły pod względem budowy

      – omawia skład i rolę limfy

      – porównuje układ krwionośny z układem limfatycznym

      – ocenia znaczenie prawidłowego funkcjonowania narządów tworzących układ limfatyczny

      – omawia sposób powstawania limfy

      – uzasadnia, że układ krwionośny i układ limfatyczny stanowią integralną całość

       

      29

      Choroby układu krążenia

      – wymienia choroby układu krążenia

      – wymienia sposoby zapobiegania chorobom układu krążenia

      – wymienia przyczyny chorób układu krążenia

      – wyjaśnia, na czym polega niewydolność układu krążenia

      – charakteryzuje choroby układu krążenia

      – omawia wady nabyte i wady wrodzone serca

      – rozróżnia objawy chorób układu krążenia

      – omawia sposoby leczenia chorób układu krążenia

      Obrona immuno-

      logiczna organizmu

      30

      Budowa i funkcjonowanie układu odpornościowego

      – definiuje pojęcie antygen

      – wymienia elementy układu odpornościowego

      – nazywa komórki biorące udział w reakcjach odpornościowych

      – wymienia podstawowe reakcje obronne organizmu

      – omawia rolę przeciwciał

      – definiuje pojęcie pamięć immunologiczna

      – wyjaśnia znaczenie szczepień ochronnych

      – omawia rodzaje odporności swoistej 

       

      – wymienia naturalne bariery ochronne

      – porównuje odporność nieswoistą z odpornością swoistą

      – definiuje pojęcie główny układ zgodności tkankowej (MHC)

      – omawia znaczenie antygenów zgodności tkankowej w transplantacjach

      – podaje przyczyny konfliktu serologicznego

      – wymienia etapy odpowiedzi immunologicznej

      – wyjaśnia, na czym polega humoralna i komórkowa odpowiedź immunologiczna

      – rozróżnia rodzaje odporności swoistej

      – charakteryzuje komórki, tkanki i narządy układu odpornościowego

      – wyjaśnia znaczenie mediatorów układu odpornościowego

      – definiuje pojęcie autoantygen

      – charakteryzuje specyfikę działania limfocytów T i limfocytów B

      – omawia kolejne etapy odpowiedzi immunologicznej

      – wyjaśnia znaczenie pamięci immunologicznej

      – porównuje humoralną odpowiedź immunologiczną z komórkową odpowiedzią immunologiczną

      – porównuje pierwotną odpowiedź immunologiczną z wtórną odpowiedzią immunologiczną

       

      – charakteryzuje poszczególne klasy immunoglobulin

      – omawia znaczenie antygenów zgodności tkankowej w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego

      – omawia budowę przeciwciała

      – uzasadnia, że reakcja zapalna jest odpowiedzią organizmu na infekcję lub uraz

       

      31

      Zaburzenia funkcjonowania układu odpornościowego

      – wymienia choroby autoimmunizacyjne

      – wymienia sposoby zakażenia wirusem HIV

      – wyjaśnia, że alergia jest stanem nadwrażliwości organizmu

       

      – charakteryzuje choroby autoimmunizacyjne

      – charakteryzuje przebieg zakażenia wirusem HIV

      – omawia profilaktykę AIDS

      – podaje przyczyny alergii

      – wymienia podstawowe zasady, których należy przestrzegać przy przeszczepach

       

      – wymienia przyczyny nieprawidłowych reakcji odpornościowych

      – charakteryzuje budowę wirusa HIV

      – omawia metody diagnostyki AIDS

      – omawia mechanizm powstawania reakcji alergicznej

      – charakteryzuje zasady przeszczepiania tkanek i narządów

      – dowodzi, że AIDS jest chorobą układu odpornościowego

      – omawia sposoby leczenia AIDS

      – omawia działanie histaminy

      Układ wydalniczy

      32

      Budowa i funkcjonowanie układu wydalniczego

      – definiuje pojęcia: wydalanie, defekacja

      – wymienia funkcje układu wydalniczego

      – wymienia zbędne produkty metabolizmu

      – wskazuje na planszy lub modelu elementy układu wydalniczego i nazywa te elementy

      – nazywa etapy powstawania moczu

      – wymienia składniki moczu ostatecznego

      – charakteryzuje narządy układu wydalniczego

      – omawia budowę anatomiczną nerki

      – wymienia drogi wydalania zbędnych produktów przemiany materii

      – podaje miejsca powstawania moczu pierwotnego i moczu ostatecznego

      – wymienia czynniki wpływająca na objętość wydalanego moczu

      – omawia rolę układu wydalniczego w utrzymaniu homeostazy

      – omawia budowę i funkcje nefronu

      – charakteryzuje etapy powstawania moczu

      – porównuje mocz pierwotny z moczem ostatecznym pod względem ilości i składu

      – omawia mechanizm wydalania moczu

      – analizuje regulację objętości wydalanego moczu

      – analizuje wpływ hormonów na funkcjonowanie nerek

      – charakteryzuje wewnątrzwydzielniczą funkcję nerek

       

      33

      Choroby układu wydalniczego

      – wymienia najczęstsze choroby układu wydalniczego

      – wymienia przyczyny chorób układu wydalniczego

       

      – wymienia cechy moczu zdrowego człowieka

      – wymienia składniki zawarte w moczu, które mogą wskazywać na chorobę lub uszkodzenie nerek

      – omawia zasady higieny układu wydalniczego

      – charakteryzuje najczęstsze choroby układu wydalniczego

      – ocenia znaczenie dializy

      – charakteryzuje niewydolność nerek jako chorobę współczesnego świata

      – dowodzi znaczenia badań moczu w diagnostyce chorób nerek

      – rozpoznaje objawy chorób układu wydalniczego

      – wyjaśnia, na czym polegają hemodializa i dializa otrzewnowa

      Układ nerwowy

      34

      Budowa i funkcje układu nerwowego

      – wymienia elementy układu nerwowego

      – wymienia funkcje układu nerwowego

      – definiuje pojęcia: neuron, potencjał spoczynkowy, potencjał czynnościowy, bodziec progowy

      – rozróżnia podstawowe elementy neuronu

      – opisuje działanie synapsy chemicznej

       

      – omawia ogólną budowę układu nerwowego

      – porównuje dendryty z aksonami

      – rozróżnia neurony pod względem funkcjonalnym

      – wyjaśnia znaczenie pojęcia pobudliwość nerwowa

      – rozróżnia potencjał spoczynkowy i potencjał czynnościowy

      – charakteryzuje budowę synapsy

      – omawia rolę neuroprzekaźników

      – wymienia czynniki wpływające na szybkość przewodzenia impulsu

      – charakteryzuje elementy neuronu

      – wymienia rodzaje i funkcje komórek glejowych

      – wyjaśnia, na czym polegają pobudliwość i przewodnictwo komórek nerwowych

      – wyjaśnia znaczenie pompy sodowo-potasowej

      – wyjaśnia, na czym polegają: polaryzacja, depolaryzacja i repolaryzacja 

      – omawia proces przekazywania impulsów między komórkami

      – porównuje budowę neuronu z budową innych komórek

      – wyjaśnia, na czym polega okres refrakcji

      – porównuje  funkcjonowanie synapsy chemicznej z funkcjonowaniem synapsy elektrycznej

      – klasyfikuje neuroprzekaźniki

       

      35

      Ośrodkowy układ nerwowy

      – wymienia elementy ośrodkowego układu nerwowego

      – określa położenie elementów ośrodkowego układu nerwowego

      – wymienia elementy chroniące struktury ośrodkowego układu nerwowego

      – omawia rozwojowy i kliniczny podział mózgowia

      – omawia rolę poszczególnych części mózgowia

      – rozróżnia płaty i ośrodki w korze mózgowej

      – omawia budowę rdzenia kręgowego

      – porównuje położenie istoty szarej i istoty białej w mózgowiu i rdzeniu kręgowym

      – charakteryzuje poszczególne części mózgowia

      – omawia funkcje  układu limbicznego

      – podaje skład płynu mózgowo-rdzeniowego

      – charakteryzuje funkcje płynu mózgowo-rdzeniowego

      – omawia budowę i role opon mózgowia i opon rdzenia

      – porównuje funkcje półkul mózgu

      – porównuje mózg i rdzeń kręgowy pod względem budowy i pełnionych funkcji

      – omawia budowę układu limbicznego

      – wyjaśnia znaczenie bariery krew–mózg

       

      36

      Obwodowy układ nerwowy

      – charakteryzuje elementy obwodowego układu nerwowego

      – definiuje pojęcia: łuk odruchowy, odruch

      – wymienia elementy łuku odruchowego

      – omawia budowę nerwu

      – rozróżnia nerwy czaszkowe i nerwy rdzeniowe

      – charakteryzuje elementy łuku odruchowego

      – wymienia przykłady odruchów warunkowych i bezwarunkowych

       

      – analizuje przekazywanie impulsu w łuku odruchowym

      – porównuje odruchy warunkowe z odruchami bezwarunkowymi

      – klasyfikuje rodzaje odruchów

      – wyjaśnia, na czym polega klasyczny odruch warunkowy

      – charakteryzuje rodzaje pamięci

      – omawia doświadczenia Iwana Pawłowa

      – wyjaśnia, w jaki sposób powstaje instrumentalny odruch warunkowy

      – dowodzi znaczenia odruchów warunkowych w uczeniu się

      – omawia sposób, w jaki przebiegają informacje przez różne rodzaje pamięci

       

      37

      Autonomiczny układ nerwowy

      – klasyfikuje części układu nerwowego pod względem funkcjonalnym

      – wymienia cechy budowy poszczególnych części układu autonomicznego

      – rozróżnia somatyczny i autonomiczny układ nerwowy

      – charakteryzuje funkcje układu autonomicznego

      – porównuje część współczulną autonomicznego układu nerwowego z częścią przywspółczulną tego układu pod względem budowy i funkcji

      – uzasadnia, że obie części układu autonomicznego wykazują antagonizm czynnościowy

       

      38

      Higiena i choroby układu nerwowego

      – definiuje pojęcia: stres, stresor

      – wymienia przykłady sytuacji wywołujących reakcję stresową

      – wymienia następstwa długotrwałego stresu

      – wymienia przyczyny depresji

      – proponuje działania profilaktyczne zmniejszające ryzyko wystąpienia depresji

      – podaje przykłady chorób neurologicznych

      – wymienia przykłady rytmów biologicznych człowieka

      – wyjaśnia, czym są emocje

      – wymieniaobjawy stresu

      – określa wpływ stresu na funkcjonowanie narządów

      – dowodzi, że depresja jest chorobą współczesnego świata

      – podaje sposoby zmniejszania ryzyka powstawania uzależnień

      – wymienia fazy snu

      – ocenia znaczenie snu dla prawidłowego funkcjonowania organizmu

      – wyjaśnia, czym są rytmy biologiczne

      – omawia przebieg reakcji stresowej

      – omawia neurologiczne podłoże depresji

      – omawia sposoby diagnostyki i leczenia depresji

      – wyjaśnia, na czym polega mechanizm powstawania uzależnienia

      – dowodzi, że uzależnienie to choroba układu nerwowego

      – charakteryzuje wybrane choroby neurologiczne

      – omawia dobowy rytm snu i czuwania

      – dowodzi, że długotrwały stres stanowi zagrożenie dla homeostazy

      – dowodzi, że nerwice są chorobami cywilizacyjnymi

      – rozróżnia rodzaje nerwic

      – analizuje fazy stresu

      – wyjaśnia, że uzależnienie jest chorobą układu kary i układu nagrody 

      – porównuje fazy snu NREM i REM

      Narządy zmysłów

      39

      Budowa i działanie narządu wzroku

      – wymienia elementy narządu wzroku

      – określa funkcje elementów narządu wzroku

      – opisuje drogę światła i impulsu nerwowego prowadzącą do powstania wrażeń wzrokowych

      – wymienia przykłady chorób i wad wzroku

      – wskazuje podstawowe zasady higieny wzroku

      – wymienia funkcje aparatu ochronnego i aparatu ruchowego oka

      – omawia budowę anatomiczną gałki ocznej

      – wymienia cechy obrazu powstającego na siatkówce

      – wyjaśnia, na czym polega akomodacja oka

      – wymienia przyczyny wad wzroku

      – omawia sposoby korygowania wad wzroku

      – określa funkcje elementów gałki ocznej

      – porównuje pręciki z czopkami

      – omawia mechanizm widzenia

      – uzasadnia, że jaskra jest chorobą współczesnego świata

      – uzasadnia znaczenie widzenia dwuocznego

      – analizuje przemiany rodopsyny

      – analizuje przetwarzanie informacji wzrokowej

      – charakteryzuje wybrane choroby wzroku

      – omawia przyczyny, diagnostykę, leczenie i profilaktykę jaskry

       

      40

      Ucho – narząd słuchu i równowagi

      – wymienia elementy narządu słuchu i równowagi

      – określa podstawowe funkcje elementów narządu słuchu i równowagi

      – dowodzi szkodliwości hałasu

      – rozróżnia ucho zewnętrzne, środkowe i wewnętrzne

      – opisuje drogę fal dźwiękowych i impulsu nerwowego prowadzącą do powstania wrażeń słuchowych

      – omawia budowę błędnika

      – charakteryzuje elementy narządu słuchu i równowagi pod względem budowy i pełnionych funkcji

      – omawia powstawanie wrażeń słuchowych i funkcjonowanie ślimaka

      – wyjaśnia zasadę działania narządu równowagi

      – wykazuje, że receptory słuchu i równowagi to mechanoreceptory

      – wyjaśnia, od czego zależy wysokość i natężenie dźwięku

      – określa zakres częstotliwości dźwięku, na który reaguje ludzie ucho

       

      41

      Narządy smaku oraz węchu

      – wymienia chemoreceptory

      – wymienia funkcje narządów smaku i węchu

      – wyjaśnia biologiczne znaczenie zmysłów smaku i węchu

      – wymienia pięć podstawowych smaków odczuwanych przez człowieka

      – omawia budowę narządów smaku i węchu

      – wykazuje związek między budową a funkcją narządów smaku i węchu

      Układ hormonalny

      42

      Budowa i funkcje układu hormonalnego

      – definiuje pojęcia: hormon, gruczoł dokrewny

      – wymienia przykłady hormonów tkankowych i hormonów miejscowych

      – wymienia gruczoły dokrewne

      – określa położenie gruczołów dokrewnych

      – wymienia nazwy hormonów przysadki

      – wymienia choroby wynikające z niedoboru i nadmiaru wybranych hormonów

      – charakteryzuje funkcje hormonów nadnerczy, trzustki i gonad

       

      – rozróżnia hormony tkankowe i hormony miejscowe

      – charakteryzuje funkcje hormonów przysadki, tarczycy, przytarczyc i grasicy

      – porównuje skutki nadmiaru hormonu wzrostu ze skutkami jego niedoboru w różnych okresach życia

      – wymienia skutki cukrzycy

      – wyjaśnia, na czym polega antagonistyczne działania hormonów

      – podaje przykłady hormonów działających antagonistycznie 

      – klasyfikuje hormony ze względu na ich działanie

      – wyjaśnia, na czym polega działanie autokrynne, parakrynne, endokrynne i neurokrynne hormonów

      – omawia działanie wybranych hormonów tkankowych i hormonów miejscowych

      – omawia funkcje szyszynki

      – określa, jakie działania profilaktyczne należy podejmować w celu uniknięcia zachorowania na cukrzycę

      – charakteryzuje choroby wynikające z zaburzeń funkcjonowania nadnerczy i trzustki

      – porównuje typy cukrzycy

      – omawia diagnostykę i sposób leczenia cukrzycy

      – porównuje działanie insuliny i glukagonu oraz kalcytoniny i parathormonu

       

      43

      Regulacja wydzielania hormonów

      – wyjaśnia znaczenie pojęcia ujemne sprzężenie zwrotne

      – wyjaśnia, jakie znaczenie mają hormony tropowe

       

      – omawia mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego na przykładzie regulacji pracy tarczycy

      – wyjaśnia, na czym polega regulacyjna rola hormonów podwzgórza i przysadki

      – porównuje układ hormonalny z układem nerwowym

      – omawia działanie hormonów podwzgórza

      – klasyfikuje hormony ze względu na ich budowę chemiczną

      – porównuje mechanizm działania hormonów białkowych z mechanizmem działania hormonów steroidowych

      – dowodzi związku między układem dokrewnym a układem nerwowym w utrzymaniu homeostazy

      – wykazuje, że podwzgórze i przysadka odgrywają nadrzędną rolę regulacji hormonalnej

      Rozmnażanie i rozwój człowieka

      44

      Budowa i funkcjonowanie męskich narządów rozrodczych

      – wymienia elementy męskiego układu rozrodczego

      – wymienia funkcje męskich narządów płciowych

      – wymienia męskie cechy płciowe

      – definiuje pojęcie spermatogeneza

       

      – rozróżnia narządy zewnętrzne i wewnętrzne męskiego układu rozrodczego

      – rozpoznaje elementy męskiego układu rozrodczego

      – wymienia fazy spermatogenezy

      – omawia budowę plemnika

      – wyjaśnia znaczenie testosteronu

      – klasyfikuje męskie cechy płciowe na pierwszorzędowe, drugorzędowe i trzeciorzędowe

      – omawia budowę poszczególnych elementów męskiego układu rozrodczego

      – omawia przebieg spermatogenezy

      – określa funkcję poszczególnych elementów plemnika

      – uzasadnia związek między budową a funkcją męskich narządów płciowych

      – omawia skład nasienia

       

       

      45

      Budowa i funkcjonowanie żeńskich narządów rozrodczych

      – wymienia elementy żeńskiego układu rozrodczego

      – wymienia funkcje elementów żeńskiego układu rozrodczego

      – definiuje pojęcia: oogeneza, cykl miesiączkowy

      – wymienia fazy cyklu miesiączkowego

       

      – rozróżnia narządy zewnętrzne i wewnętrzne żeńskiego układu rozrodczego

      – rozpoznaje elementy żeńskiego układu rozrodczego

      – wymienia fazy oogenezy

      – wyjaśnia znaczenie żeńskich hormonów płciowych

      – omawia budowę poszczególnych elementów układu rozrodczego

      – charakteryzuje przebieg oogenezy

      – omawia zmiany zachodzące w błonie śluzowej macicy w czasie cyklu miesiączkowego

      – określa zmiany w jajniku w czasie cyklu miesiączkowego

      – omawia budowę oocytu II rzędu

       

      – uzasadnia związek między budową a funkcją żeńskich narządów płciowych

      – wyjaśnia, na czym polega hormonalna regulacja cyklu miesiączkowego

      – porównuje oogenezę ze spermatogenezą

       

      46

      Rozwój człowieka

      – definiuje pojęcia: zapłodnienie, implantacja

      – wymienia etapy rozwoju zarodkowego

      – wymienia rodzaje błon płodowych

      – wymienia funkcje łożyska

      – wymienia fazy porodu

      – wymienia czynniki wpływające na przebieg rozwoju prenatalnego i postnatalnego

      – wymienia etapy rozwoju postnatalnego

      – określa funkcje błon płodowych

      – omawia powstawanie łożyska

      – wyjaśnia znaczenie łożyska

      – wymienia przyczyny powstawania wad wrodzonych

      – ocenia znaczenie diagnostyki prenatalnej

      – charakteryzuje etapy rozwoju postnatalnego

      – omawia przebieg zapłodnienia

      – charakteryzuje etapy rozwoju zarodkowego

      – charakteryzuje rozwój płodowy

      – omawia przebieg implantacji

      – charakteryzuje budowę łożyska

      – ocenia znaczenie bariery łożyskowej

      – omawia fazy porodu

       

      – omawia wędrówkę plemników w poszczególnych częściach żeńskiego układu rozrodczego

      – określa rolę struktur zarodkowych i narządów płodowych w życiu prenatalnym

      – omawia rolę hormonów wytwarzanych przez łożysko

      – omawia metody badań prenatalnych

      – omawia zasady oceny stanu zdrowia noworodka

       

      47

      Planowanie rodziny. Choroby i higiena układu rozrodczego

      – wyjaśnia znaczenie pojęcia antykoncepcja

      – wymienia metody wykorzystywane w planowaniu rodziny

      – wymienia choroby układu rozrodczego i choroby przenoszone drogą płciową

      – wymienia zasady zapobiegania rozprzestrzenianiu się chorób przenoszonych drogą płciową

       

      – charakteryzuje wybrane naturalne i sztuczne metody regulacji poczęć

      – ocenia zagrożenia wynikające z zakażenia chorobami przenoszonymi drogą płciową

      – przyporządkowuje chorobom źródła zakażenia

      – wskazuje raka szyjki macicy jako chorobę współczesnego świata

      – wyjaśnia, na czym polega zapłodnienie in vitro

      – omawia przyczyny niepłodności

      – klasyfikuje metody regulacji poczęć

      – omawia zasady działania poszczególnych metod antykoncepcji

      – charakteryzuje wybrane choroby układu rozrodczego

       

      – wskazuje wady i zalety metod antykoncepcji

      – omawia sposób diagnozowania, leczenia i profilaktyki raka szyjki macicy

      – ocenia znaczenie regularnych wizyt u ginekologa

      Choroby a zdrowie człowieka

      48

      Uwarunkowania zdrowia. Choroby zakaźne i pasożytnicze

      – definiuje pojęcia: zdrowie, choroba

      – wymienia główne czynniki warunkujące zdrowie

      – wymienia czynniki chorobotwórcze

      – wymienia źródła zakażenia

      – wymienia bezpośrednie i pośrednie drogi rozprzestrzeniania się patogenów biologicznych

      – proponuje sposoby na uniknięcie zarażenia się wybranymi chorobami zakaźnymi i pasożytniczymi 

       

      – rozróżnia zdrowie fizyczne, psychiczne, społeczne i duchowe

      – klasyfikuje czynniki chorobotwórcze

      – rozróżnia choroby cywilizacyjne i społeczne

      – wymienia główne wrota zakażenia się patogenami

      – definiuje pojęcia: etiologia, patogeneza

      – proponuje działania profilaktyczne, metody zwalczania i leczenia chorób zakaźnych

      – przyporządkowuje czynniki chorobotwórcze do wybranych chorób zakaźnych i pasożytniczych

      – omawia główne czynniki wpływające na zdrowie

      – wyjaśnia znaczenie znajomości etiologii i patogenezy we właściwym leczeniu chorób

      – omawia czynniki chorobotwórcze

      – charakteryzuje drogi rozprzestrzeniania się patogenów biologicznych

      – omawia główne wrota zakażenia się patogenami

      – określa drogi rozprzestrzeniania się wybranych chorób zakaźnych i pasożytniczych

      – wyróżnia kryteria klasyfikacji chorób

      – klasyfikuje choroby pod względem dróg rozprzestrzeniania się patogenów

      – określa wrota zakażenia dla patogenów wywołujących wybrane choroby

      – określa sposób nabywania odporności na wybrane choroby zakaźne

       

      49

      Choroby nowotworowe

      – wyjaśnia różnicę między nowotworami łagodnymi a nowotworami złośliwymi

      – wymienia przyczyny powstawania nowotworów

      –wyjaśnia, w jaki sposób powstają przerzuty

      – wymienia czynniki zewnętrzne będące najczęstszą przyczyną powstawania nowotworów

      – wyjaśnia, dlaczego wczesne wykrycie zmian nowotworowych jest ważnym elementem walki z nowotworem

      – klasyfikuje czynniki kancerogenne

      – definiuje pojęcia karcinogeneza, onkogeny

      – nazywa etapy powstawania nowotworu

      – wskazuje cechy komórek nowotworu

      – proponuje działania profilaktyczne zmniejszające ryzyko powstania nowotworu

      – uzasadnia, że palenie tytoniu ma negatywne skutki dla zdrowia człowieka

      –klasyfikuje nowotwory na łagodne i złośliwe

      – charakteryzuje grupy genów odpowiedzialnych za powstawanie nowotworów

      – wyjaśnia różnicę między mutagenami a kancerogenami

      – omawia etapy powstawania nowotworu

      – porównuje nowotwory łagodne z nowotworami złośliwymi  

      – omawia metody leczenia nowotworów

       

      50

      Uzależnienia

      – definiuje pojęcia: uzależnienie, zespół abstynencyjny, substancja psychoaktywna, alkoholizm, narkomania, lekomania

      – wyjaśnia, w jakiej sytuacji stwierdza się uzależnienie

      – dowodzi negatywnego wpływu alkoholu i palenia tytoniu na zdrowie człowieka

      – podaje przykłady substancji psychoaktywnych

      – wyjaśnia, czym są uzależnienia fizyczne i psychiczne

      – wymienia czynniki sprzyjające rozwojowi uzależnienia od alkoholu

      – wyjaśnia, na czym polega profilaktyka uzależnień

      – określa znaczenie tolerancji w powstawaniu uzależnień

      – uzasadnia negatywny wpływ kofeiny i dopalaczy na zdrowie człowieka

      – określa skutki spożywania alkoholu i palenia tytoniu na poszczególne narządy

      – uzasadnia konieczność zdrowego trybu życia u kobiet będących w ciąży

      – omawia sposoby leczenia uzależnień

      – określa skutki uzależnień fizycznych i psychicznych

      – analizuje fazy uzależnienia od substancji psychoaktywnej

      – przewiduje skutki uzależnienia od leków dla zdrowia człowieka

      V

       

       

       

      WYMAGANIA EDUKACYJNE

       

      Biologia na czasie 3 – zakres rozszerzony cz. III

       

      Dział programu

      Lp.

      Temat

      Poziom wymagań

      konieczny (K)

      podstawowy (P)

      rozszerzający (R)

      dopełniający (D)

      Mechanizmy dziedziczenia

      1.

      Budowa i rola kwasów nukleinowych

      Uczeń:

      • charakteryzuje budowę pojedynczego nukleotydu DNA i RNA
      • określa rolę DNA jako nośnika informacji genetycznej
      • wymienia rodzaje RNA
      • określa rolę podstawowych rodzajów RNA
      • charakteryzuje budowę przestrzenną cząsteczki DNA
      • wyjaśnia pojęcie podwójna helisa

      Uczeń:

      • charakteryzuje sposób łączenia się nukleotydów
        w pojedynczym łańcuchu DNA
      • wyjaśnia, z czego wynika komplementarność zasad
      • uzupełnia schemat jednego łańcucha polinukleotydowego DNA
        o łańcuch komplementarny
      • charakteryzuje budowę chemiczną i przestrzenną RNA
      • określa lokalizację RNA
        w komórkach prokariotycznej
        i eukariotycznej

      Uczeń:

      • wyjaśnia, na czym polega różna orientacja łańcuchów polinukleotydowych DNA
      • rozpoznaje poszczególne wiązania w cząsteczce DNA
      • wyjaśnia, na czym polega reguła Chargaffa
      • porównuje budowę
        i funkcje DNA z budową
        i funkcjami RNA

      Uczeń:

      • wyjaśnia zasadę tworzenia nazw nukleotydów
      • planuje doświadczenie, którego celem jest wykazanie roli DNA jako nośnika informacji genetycznej
      • rozróżnia DNA od RNA za pomocą reguły Chargaffa

      2.

      Replikacja DNA

      • wyjaśnia pojęcie replikacja
      • wyjaśnia znaczenie replikacji DNA
      • wymienia etapy replikacji DNA
      • uzasadnia konieczność zachodzenia replikacji przed podziałem komórki
      • wyjaśnia pojęcia: widełki replikacyjne, oczko replikacyjne
      • omawia przebieg replikacji
      • wyjaśnia, na czym polega semikonserwatywny charakter replikacji DNA
      • określa rolę polimerazy DNA podczas replikacji
      • porównuje przebieg replikacji w komórkach prokariotycznych
        i eukariotycznych
      • charakteryzuje poszczególne etapy replikacji
      • wyjaśnia, skąd pochodzi energia potrzebna do syntezy nowego łańcucha DNA
      • wykazuje różnice
        w syntezie obu nowych łańcuchów DNA
      • wyjaśnia rolę sekwencji telomerowych
      • określa rolę poszczególnych enzymów w replikacji DNA
      • rozróżnia poszczególne modele replikacji
      • planuje doświadczenie mające na celu wykazanie, że replikacja DNA jest semikonserwatywna
      • wykazuje naprawczą rolę polimerazy DNA
        w replikacji
      • omawia mechanizmy regulacji replikacji DNA

      3.

      Geny i genomy

       

      • wyjaśnia pojęcia: gen, genom, pozagenowy DNA, chromosom, chromatyna, nukleosom
      • rozróżnia eksony i introny
      • określa lokalizację DNA
        w komórkach prokariotycznej
        i eukariotycznej
      • omawia budowę genu
      • rozróżnia geny ciągłe
        i nieciągłe
      • wymienia rodzaje sekwencji wchodzących w skład genomu
      • wyjaśnia pojęcia: sekwencje powtarzalne, pseudogeny
      • omawia skład chemiczny chromatyny
      • przedstawia budowę chromosomu
      • określa informacje zawarte w genie
      • charakteryzuje genom wirusa
      • porównuje strukturę genomów prokariotycznego i eukariotycznego
      • wymienia i charakteryzuje etapy upakowania DNA
        w jądrze komórkowym
      • porównuje heterochromatynę
        z euchromatyną
      • różnicuje genom wirusowy ze względu na wybrane kryteria
      • omawia genom mitochondrialny człowieka

      4.

      Związek między genem a cechą

      • wyjaśnia pojęcia: kod genetyczny, ekspresja genu, translacja, transkrypcja
      • wymienia i charakteryzuje cechy kodu genetycznego
      • ilustruje schematycznie etapy odczytywania informacji genetycznej
      • nazywa etapy translacji

       

      • omawia przebieg transkrypcji i translacji
      • analizuje tabelę kodu genetycznego
      • wyjaśnia zasadę kodowania informacji genetycznej organizmu przez kolejne trójki nukleotydów w DNA
        i mRNA
      • określa rolę polimerazy RNA w procesie transkrypcji
      • określa rolę aminoacylo-tRNA i rybosomów
        w translacji
      • omawia przebieg odwrotnej transkrypcji wirusowego RNA
      • zapisuje sekwencję aminokwasów łańcucha peptydowego na podstawie sekwencji nukleotydów mRNA
      • porównuje ekspresję genów w komórkach prokariotycznych
        i eukariotycznych
      • określa rolę i sposoby modyfikacji potranskrypcyjnej RNA
      • określa rolę i sposoby modyfikacji potranslacyjnej białek
      • wymienia przykłady wirusów, u których występuje odwrotna transkrypcja
      • wyjaśnia, w jaki sposób dochodzi do tworzenia się polirybosomów
      • wyjaśnia biologiczne znaczenie polirybosomów
      • porównuje przebieg ekspresji genów w jądrze i organellach komórki eukariotycznej

      5.

      Regulacja ekspresji genów

      • wyjaśnia pojęcie operon
      • wskazuje na schemacie sekwencje regulatorowe operonu oraz geny struktury
      • wymienia poziomy kontroli ekspresji genów w komórce eukariotycznej
      • wyjaśnia, na czym polega regulacja ekspresji genów
        w komórce prokariotycznej na podstawie modelu operonu laktozowego
        i tryptofanowego
      • wyjaśnia, jakie znaczenie
        w regulacji ekspresji genów operonu laktozowego mają: gen kodujący represor, operator i promotor
      • omawia regulację inicjacji transkrypcji w komórce eukariotycznej
      • rozróżnia regulację negatywną od pozytywnej w przypadku działania operonu laktozowego
      • porównuje sposób regulacji ekspresji genów struktury operonu laktozowego
        i operonu tryptofanowego
      • wyjaśnia, na czym polega alternatywne składanie RNA
      • porównuje regulację ekspresji genów
        w komórkach prokariotycznej
        i eukariotycznej
      • wyjaśnia, na czym polega regulacja dostępu do genu w komórce eukariotycznej
      • wyjaśnia, w jaki sposób powstają różne formy białek podczas ekspresji jednego genu
      • omawia rolę niekodującego RNA
        w regulacji ekspresji genów w komórce eukariotycznej
      • wyjaśnia, w jaki sposób regulacja ekspresji genów u organizmów wielokomórkowych powoduje zróżnicowanie komórek na poszczególne typy

      6.

      Dziedziczenie cech.
      I prawo Mendla

      • wyjaśnia pojęcia: allel, genotyp, fenotyp, homozygota, heterozygota, allel dominujący, allel recesywny
      • zapisuje przebieg i wyniki doświadczeń Gregora Mendla za pomocą kwadratu Punnetta
      • podaje treść I prawa Mendla
      • omawia prace G. Mendla, na podstawie których sformułował on reguły dziedziczenia
      • wymienia przykłady cech człowieka dziedziczonych zgodnie z I prawem Mendla
      • wykonuje przykładowe krzyżówki jednogenowe
      • wyjaśnia pojęcie linia czysta
      • wyjaśnia, jakie znaczenie w doświadczeniach
        G. Mendla miało wyhodowanie przez niego osobników grochu zwyczajnego należących do linii czystych
      • analizuje wyniki krzyżówek jednogenowych na przykładzie grochu zwyczajnego
      • określa prawdopodobieństwo wystąpienia genotypów
        i fenotypów u potomstwa
        w wypadku dziedziczenia jednej cechy
      • określa sposób wykonania i znaczenie krzyżówki testowej jednogenowej

      7.

      II prawo Mendla

      • podaje treść II prawa Mendla
      • wykonuje przykładowe krzyżówki dwugenowe
      • analizuje wyniki krzyżówek dwugenowych na przykładzie grochu zwyczajnego
      • określa prawdopodobieństwo wystąpienia genotypów
        i fenotypów u potomstwa
        w wypadku dziedziczenia dwóch cech niesprzężonych
      • określa sposób wykonania i znaczenie krzyżówki testowej dwugenowej
      • ocenia znaczenie badań
        G. Mendla dla rozwoju genetyki

      8.

      Chromosomowa teoria dziedziczenia

      • wyjaśnia pojęcia: locus, geny sprzężone, crossing-over
      • wymienia główne założenia chromosomowej teorii dziedziczenia
      • wyjaśnia, na czym polega zjawisko sprzężenia genów
      • wyjaśnia zależność między częstością zachodzenia crossing-over a odległością między dwoma genami
        w chromosomie
      • wyjaśnia, na czym polega mapowanie genów
      • wykonuje przykładowe krzyżówki dotyczące dziedziczenia genów sprzężonych
      • oblicza częstość crossing-
        -over
        między dwoma genami sprzężonymi
      • określa prawdopodobieństwo wystąpienia genotypów
        i fenotypów u potomstwa
        w wypadku dziedziczenia dwóch cech sprzężonych
      • analizuje wyniki krzyżówek dotyczących dziedziczenia genów sprzężonych
      • oblicza odległość między genami
      • wykazuje różnice między genami niesprzężonymi
        a sprzężonymi

      9.

      Determinacja płci. Cechy sprzężone z płcią

      • wyjaśnia pojęcia: kariotyp, chromosomy płci
      • wskazuje podobieństwa
        i różnice między kariotypem kobiety a kariotypem mężczyzny
      • wyjaśnia sposób determinacji płci
        u człowieka
      • charakteryzuje kariotyp człowieka
      • określa płeć różnych osób na podstawie analizy ich kariotypu
      • wymienia przykłady cech sprzężonych z płcią
      • wymienia nazwy oraz objawy chorób uwarunkowanych mutacjami genów sprzężonych z płcią
      • wykonuje krzyżówki dotyczące dziedziczenia cech sprzężonych z płcią
      • określa prawdopodobieństwo wystąpienia choroby sprzężonej z płcią
      • wyjaśnia przyczyny oraz podaje ogólne objawy hemofilii i daltonizmu
      • rozróżnia cechy sprzężone
        z płcią i cechy związane
        z płcią
      • wyjaśnia, jaką rolę
        w determinacji płci odgrywają gen SRY
        i hormony wytwarzane przez rozwijające się jądra
      • omawia mechanizm inaktywacji
        chromosomu X
      • charakteryzuje dwa podstawowe typy genetycznej determinacji płci i podaje przykłady organizmów, u których one występują
      • wyjaśnia powody, dla których daltonizm
        i hemofilia występują niemal wyłącznie
        u mężczyzn
      • wyjaśnia, jakie znaczenie ma proces inaktywacji jednego z chromosomów X w większości komórek organizmu kobiety
      • omawia przykłady środowiskowego mechanizmu determinowania płci
      • planuje doświadczenie mające na celu wykazanie związku dziedziczenia koloru oczu muszki owocowej
        z dziedziczeniem płci

      10.

      Inne sposoby dziedziczenia cech

      • wyjaśnia pojęcie allele wielokrotne na przykładzie dziedziczenia grup krwi
        u człowieka
      • wykonuje krzyżówki dotyczące dziedziczenia grup krwi i czynnika Rh
      • określa prawdopodobieństwo wystąpienia określonego fenotypu u potomstwa
        w wypadku dziedziczenia alleli wielokrotnych
      • wyjaśnia pojęcia: dominacja niezupełna, kodominacja, geny kumulatywne, geny plejotropowe
      • charakteryzuje relacje między allelami jednego genu oparte na dominacji niezupełnej i kodominacji
      • określa prawdopodobieństwo wystąpienia genotypów
        i fenotypów u potomstwa
        w wypadku kodominacji
      • podaje przykład cechy uwarunkowanej obecnością genów kumulatywnych
      • wyjasnia pojęcia: geny komplementarne, geny dopełniające się, geny epistatyczne, geny hipostatyczne
      • wyjaśnia, z jakiego powodu geny determinujące barwę kwiatów groszku pachnącego zostały nazwane genami komplementarnymi
      • określa prawdopodobieństwo wystąpienia genotypów
        i fenotypów u potomstwa
        w wypadku dziedziczenia genów dopełniających się
      • wyjaśnia, na czym polega działanie genów epistatycznych
        i hipostatycznych
        w wypadku dziedziczenia barwy sierści u gryzoni
      • wyjaśnia, co to znaczy, że choroba genetyczna jest uwarunkowana przez gen plejotropowy
      • określa prawdopodobieństwo wystąpienia genotypów
        i fenotypów u potomstwa
        w wypadku dziedziczenia genów epistatycznych

      11.

      Zmienność organizmów

      • wyjaśnia pojęcia: zmienność genetyczna, zmienność środowiskowa
      • wymienia rodzaje zmienności i wskazuje zależności między nimi
      • wymienia przykłady potwierdzające występowanie zmienności środowiskowej
      • wyjaśnia pojęcia: zmienność ciągła, zmienność nieciągła
      • wymienia przykłady zmienności ciągłej
        i nieciągłej
      • omawia przyczyny zmienności genetycznej
      • określa znaczenie zmienności genetycznej
        i środowiskowej
      • porównuje zmienność genetyczną ze zmiennością środowiskową
      • wyjaśnia, w jaki sposób niezależna segregacja chromosomów, crossing-
        -over
        oraz losowe łączenie się gamet wpływają na zmienność osobniczą
      • wymienia cechy mutacji, które stanowią jedno
        z głównych źródeł zmienności genetycznej
      • porównuje zmienność genetyczną rekombinacyjną
        ze zmiennością mutacyjną
      • określa fenotypy zależne od genotypu oraz od wpływu środowiska
      • wyjaśnia znaczenie pojęcia transpozony
        i określa znaczenie transpozonów w rozwoju zmienności osobniczej
      • wyjaśnia znaczenie pojęcia norma reakcji genotypu
      • wyjaśnia przyczyny zmienności obserwowanej
        w wypadku organizmów
        o identycznych genotypach

      12.

      Zmiany w informacji genetycznej

      • wyjaśnia pojęcia: mutacja, mutacja genowa, mutacja chromosomowa strukturalna, mutacja chromosomowa liczbowa, czynnik mutagenny
      • wymienia przykłady fizycznych, chemicznych
        i biologicznych czynników mutagennych
      • wymienia przykłady mutacji genowych i mutacji chromosomowych
      • wymienia pozytywne
        i negatywne skutki mutacji
      • wyjaśnia pojęcia: mutacja somatyczna, mutacja generatywna, mutacja spontaniczna, mutacja indukowana
      • klasyfikuje mutacje według różnych kryteriów
      • określa ryzyko przekazania mutacji potomstwu
      • wskazuje przyczyny mutacji spontanicznych i mutacji indukowanych
      • uzasadnia konieczność ograniczenia w codziennym życiu stosowania substancji mutagennych
      • wyjaśnia pojęcia: mutacje letalne, mutacje subletalne, mutacje neutralne, mutacje korzystne, protoonkogeny, onkogeny, geny supresorowe
      • wyjaśnia charakter zmian w DNA typowych dla różnych mutacji
      • określa skutki mutacji genowych dla kodowanego przez dany gen łańcucha polipeptydowego
      • omawia przyczyny powstawania mutacji chromosomowych liczbowych
      • rozpoznaje na schematach różne rodzaje mutacji chromosomowych
      • wskazuje na zależności między występowaniem mutacji a transformacją nowotworową komórki
      • przewiduje i ilustruje zmiany kariotypu dowolnego organizmu powstałe w wyniku mutacji chromosomowych liczbowych
      • wyjaśnia znaczenie mutacji w przebiegu ewolucji
      • wskazuje różnicę między kariotypami organizmu aneuploidalnego
        i organizmu poliploidalnego
      • wymienia przykłady protoonkogenów i genów supresorowych oraz chorób nowotworowych związanych z ich mutacjami

      13.

      Choroby jednogenowe

      • wymienia przykłady chorób genetycznych uwarunkowanych obecnością w autosomach zmutowanych alleli dominujących i recesywnych
      • wyjaśnia pojęcie choroby bloku metabolicznego
      • wyjaśnia, na czym polegają choroby bloku metabolicznego
      • wymienia przykłady chorób bloku metabolicznego
      • wskazuje choroby bloku metabolicznego, których leczenie polega na stosowaniu odpowiedniej diety eliminacyjnej
      • klasyfikuje choroby genetyczne w zależności od sposobu ich dziedziczenia
      • wyjaśnia przyczyny oraz podaje ogólne objawy mukowiscydozy, fenyloketonurii, choroby Huntingtona, anemii sierpowatej
      • rozpoznaje na rycinie prawidłowe oraz sierpowate erytrocyty krwi
      • wyjaśnia przyczyny oraz podaje ogólne objawy albinizmu, alkaptonurii, choroby Parkinsona, dystrofii mięśniowej Duchennea, krzywicy opornej na witaminę D
      • wymienia przykłady stosowanych obecnie metod leczenia wybranych chorób genetycznych oraz ocenia ich skuteczność
      • wymienia przykłady chorób człowieka wynikających z mutacji mitochondrialnego DNA
      • ustala typy dziedziczenia chorób genetycznych na podstawie analizy rodowodów
      • porównuje strukturę
        i właściwości hemoglobiny prawidłowej oraz hemoglobiny sierpowatej
      • charakteryzuje choroby człowieka wynikające
        z mutacji DNA mitochondrialnego
      • uzasadnia znaczenie analizy rodowodów jako metody diagnozowania chorób genetycznych

      14.

      Choroby chromosomalne
      i wieloczynnikowe

      • wymienia przykłady oraz objawy chorób genetycznych człowieka wynikających
        z nieprawidłowej struktury chromosomów
      • wymienia przykłady chorób genetycznych człowieka wynikających ze zmiany liczby autosomów
        i chromosomów płci
      • określa rodzaj zmian kariotypu u chorych
        z zespołem Downa, zespołem Klinefeltera
        i zespołem Turnera
      • wymienia objawy zespołu Downa, zespołu Klinefeltera
        i zespołu Turnera
      • wyjaśnia zależność między wiekiem rodziców
        a prawdopodobieństwem urodzenia się dziecka
        z zespołem Downa
      • omawia choroby spowodowane mutacjami strukturalnymi na przykładzie przewlekłej białaczki szpikowej
      • określa rodzaj zmian kariotypu u chorych
        z zespołem Edwardsa
        i zespołem Patau
      • wymienia objawy zespołu Edwardsa i zespołu Patau
      • analizuje fotografie kariotypów człowieka
      • omawia choroby wieloczynnikowe

      Biotechnologia molekularna

      1.

      Biotechnologia. Podstawowe techniki inżynierii genetycznej

      • wyjaśnia pojęcia: biotechnologia molekularna, inżynieria genetyczna, elektroforeza DNA, PCR, klonowanie DNA, transformacja genetyczna
      • wymienia przykłady dziedzin życia, w których można zastosować biotechnologię molekularną
      • wymienia enzymy stosowane w biotechnologii molekularnej
      • wymienia techniki inżynierii genetycznej
      • wymienia etapy modyfikacji genomu
      • wyjaśnia pojęcia: sonda molekularna, wektor, sekwencjonowanie DNA, hybrydyzacja DNA
      • wyjaśnia, czym się zajmuje inżynieria genetyczna
      • omawia wykorzystanie enzymów restrykcyjnych, ligaz i polimeraz DNA
      • wyjaśnia, na czym polega: hybrydyzacja DNA
        z wykorzystaniem sondy molekularnej, analiza restrykcyjna, elektroforeza DNA, PCR, sekwencjonowanie DNA, klonowanie DNA, transformacja genetyczna
      • wymienia po jednym przykładzie praktycznego wykorzystania technik inżynierii genetycznej
      • wymienia sposoby wprowadzenia obcego genu do komórki
      • porównuje biotechnologię klasyczną z biotechnologią molekularną
      • charakteryzuje enzymy stosowane
        w biotechnologii molekularnej
      • omawia poszczególne etapy analizy restrykcyjnej DNA, przebiegu PCR, klonowania DNA
      • określa cel tworzenia bibliotek genomowych
        i bibliotek cDNA
      • charakteryzuje wektory stosowane do transformacji genetycznej
      • sprawdza, jakie produkty powstaną na skutek cięcia DNA przez enzymy restrykcyjne
      • określa zalety i wady łańcuchowej reakcji polimerazy
      • omawia metody pośredniego
        i bezpośredniego wprowadzenia DNA do komórek roślin i zwierząt
      • analizuje przebieg klonowania DNA na przykładzie genu myszy
      • omawia etapy tworzenia bibliotek genomowych
        i bibliotek cDNA

      2.

      Organizmy zmodyfikowane genetycznie

      • wyjaśnia pojęcia: organizm zmodyfikowany genetycznie, organizm transgeniczny, produkt GMO
      • wskazuje podobieństwa
        i różnice między organizmami zmodyfikowanymi genetycznie oraz transgenicznymi
      • wymienia metody otrzymywania organizmów zmodyfikowanych genetycznie
      • wymienia przykłady praktycznego wykorzystania mikroorganizmów, roślin
        i zwierząt zmodyfikowanych genetycznie
      • podaje przykłady zmodyfikowanych genetycznie roślin i zwierząt
      • omawia perspektywy praktycznego wykorzystania organizmów zmodyfikowanych genetycznie w rolnictwie, przemyśle, medycynie
        i nauce
      • omawia sposób oznakowania produktów GMO
      • wskazuje na zagrożenia ze strony GMO
      • charakteryzuje metody otrzymywania bakterii i roślin transgenicznych
      • omawia etapy modyfikacji komórek zarodkowych zwierząt
      • wymienia przykłady produktów GMO
      • podaje przykłady badań stosowanych w wypadku organizmów zmodyfikowanych genetycznie
      • omawia wybrane modyfikacje genetyczne mikroorganizmów, roślin i zwierząt
      • wyjaśnia, w jaki sposób kontroluje się mikroorganizmy zmodyfikowane genetycznie uwolnione do środowiska
      • charakteryzuje sposoby zapobiegania zagrożeniom ze strony GMO
      • analizuje argumenty przemawiające za genetyczną modyfikacją organizmów oraz przeciw niej
      • omawia regulacje prawne dotyczące GMO w Unii Europejskiej

      3.

      Klonowanie – korzyści
      i zagrożenia

      • wyjaśnia pojęcia: klon, klonowanie
      • wymienia przykłady organizmów będących naturalnymi klonami
      • określa cele klonowania mikroorganizmów, komórek, roślin i zwierząt
      • wyjaśnia, w jaki sposób otrzymuje się klony mikroorganizmów, komórek, roślin i zwierząt
      • wymienia sposoby wykorzystania klonów mikroorganizmów, komórek, roślin i zwierząt w różnych dziedzinach życia człowieka
      • wskazuje na obawy etyczne dotyczące klonowania zwierząt
      • uzasadnia swoje stanowisko w sprawie klonowania człowieka
      • omawia rodzaje rozmnażania bezpłciowego jako przykłady naturalnego klonowania
      • omawia sposoby klonowania roślin
        i zwierząt
      • formułuje argumenty przemawiające za klonowaniem zwierząt oraz przeciw niemu
      • porównuje klonowanie terapeutyczne
        i klonowanie reprodukcyjne
      • analizuje kolejne etapy klonowania zwierząt metodą transplantacji jąder i rozdzielania komórek zarodka
      • planuje doświadczenie, którego celem będzie udowodnienie, że jądro zróżnicowanej komórki może pokierować rozwojem organizmu
      • wymienia przykłady osiągnięć w klonowaniu zwierząt

      4.

      Biotechnologia molekularna w medycynie

      • wyjaśnia pojęcia: diagnostyka molekularna, biofarmaceutyki, terapia genowa, komórki macierzyste
      • wymienia korzyści wynikające z poznania genomu człowieka
      • wyjaśnia, czym zajmuje się diagnostyka molekularna
      • wymienia przykłady technik inżynierii genetycznej wykorzystywanych
        w diagnozowaniu chorób genetycznych
      • wymienia argumenty przemawiające za stosowaniem szczepionek wytwarzanych metodami inżynierii genetycznej
      • omawia wykorzystanie diagnostyki molekularnej
        w wykrywaniu chorób genetycznych, zakaźnych, nowotworowych oraz wieloczynnikowych
      • wymienia przykłady leków otrzymanych metodami inżynierii genetycznej
      • wyjaśnia, na czym polega terapia genowa
      • omawia zastosowanie komórek macierzystych
        w leczeniu chorób człowieka
      • wyjaśnia, czym się zajmuje medycyna molekularna
      • omawia korzyści i zagrożenia wynikające z ustalenia sekwencji genomu człowieka
      • wyjaśnia, w jaki sposób otrzymuje się nowoczesne szczepionki
      • porównuje szczepionki rekombinowane ze
        szczepionkami DNA
      • charakteryzuje techniki inżynierii genetycznej wykorzystywane
        w diagnostyce molekularnej
      • omawia sposoby wytwarzania biofarmaceutyków
      • wyjaśnia pojęcie przeciwciała monoklonalne
      • podaje przykłady wykorzystania przeciwciał monoklonalnych
        w medycynie
      • wyjaśnia, w jaki sposób biotechnologia może się przyczynić do postępu
        w transplantologii
      • omawia korzyści
        i zagrożenia wynikające
        z terapii genowej
      • omawia wykorzystanie mikromacierzy
        w diagnostyce molekularnej
      • określa znaczenie wykorzystania komórek macierzystych w leczeniu chorób
      • planuje doświadczenie mające na celu udowodnienie, że zróżnicowane komórki można przekształcić
        w komórki macierzyste

      5.

      Inne zastosowania biotechnologii molekularnej

      • wyjaśnia pojęcie profil genetyczny
      • wymienia przykłady praktycznego zastosowania badań DNA
        w medycynie sądowej, ewolucjonizmie
        i systematyce
      • przedstawia sposoby zastosowania metod genetycznych w medycynie sądowej, ewolucjonizmie
        i systematyce
      • wyjaśnia sposób wykorzystania analizy DNA do określenia pokrewieństwa (np. ustalania lub wykluczania ojcostwa)
      • wyjaśnia pojęcie sekwencje mikrosatelitarne
      • uzasadnia znaczenie analizy sekwencji DNA
        w badaniach ewolucyjnych
        i taksonomicznych
      • analizuje kolejne etapy ustalania profilu genetycznego
      • omawia wykorzystanie DNA mitochondrialnego w badaniach ewolucyjnych
      • wyjaśnia pojęcie filogenetyka molekularna
      • analizuje drzewo filogenetyczne
      • przedstawia sposoby wykorzystania informacji zawartych w DNA

      Ekologia

      1.

      Czym się zajmuje ekologia?

      • wyjaśnia pojęcia: ekologia, ochrona środowiska, ochrona przyrody, siedlisko, nisza ekologiczna
      • określa zakres badań ekologicznych
      • klasyfikuje czynniki środowiska na biotyczne
        i abiotyczne
      • wyjaśnia pojęcia: zasoby środowiska, warunki środowiska, podaje odpowiednie przykłady
      • wyjaśnia pojęcia: nisza ekologiczna, gatunki wskaźnikowe
      • wymienia przykłady praktycznego zastosowania gatunków wskaźnikowych
      • określa, czym się zajmują ekologia, ochrona środowiska i ochrona przyrody
      • określa niszę ekologiczną wybranych gatunków
      • wyjaśnia relacje między siedliskiem a niszą ekologiczną organizmu
      • omawia prawo minimum
        i prawo tolerancji ekologicznej
      • wyjaśnia, na czym polega zasada współdziałania czynników środowiska
      • wyjaśnia, dlaczego porosty wykorzystuje się do oceny stanu czystości powietrza
      • wyjaśnia różnicę między zasobami środowiska a warunkami środowiska
      • podaje przykłady ilustrujące prawo minimum, prawo tolerancji ekologicznej, zasadę współdziałania czynników
      • wymienia podobieństwa
        i różnice między prawem minimum a prawem tolerancji ekologicznej
      • uzasadnia, że istnieje związek między zakresem tolerancji organizmów a ich rozmieszczeniem na Ziemi
      • charakteryzuje zasady wyodrębniania form ekologicznych organizmów
      • wyjaśnia pojęcia: eurybionty, stenobionty
      • interpretuje wykres ilustrujący zakres tolerancji różnych gatunków wobec wybranego czynnika środowiska
      • wyjaśnia pojęcie gatunek kosmopolityczny
      • wykazuje, że pojęcie niszy ekologicznej dotyczy zarówno
        osobnika, jak
        i gatunku
      • omawia zakres tolerancji ekologicznej organizmów wobec konkretnego czynnika środowiska
      • wskazuje różnice między gatunkami kosmopolitycznymi
        a wskaźnikowymi
      • charakteryzuje formy ekologiczne roślin wyodrębnione ze względu na wymagania dotyczące ilości wody
      • planuje doświadczenie mające na celu zbadanie zakresu tolerancji wybranego gatunku rośliny na działanie określonego czynnika środowiska

      2.

      Ekologia populacji

      • wyjaśnia pojęcie populacja lokalna gatunku
      • wymienia dwa podstawowe typy oddziaływania między osobnikami w populacji
      • wymienia cechy charakteryzujące populację
      • omawia znaczenie liczebności i zagęszczenia jako parametrów opisujących populację
      • wymienia czynniki wpływające na liczebność populacji
      • wyjaśnia pojęcia: rozrodczość, śmiertelność, migracja, struktura wiekowa populacji, struktura płciowa populacji, zasięg przestrzenny, rozmieszczenie, emigracja, imigracja
      • charakteryzuje podstawowe typy rozmieszczenia populacji i podaje przykłady gatunków, które reprezentują każdy z nich
      • przedstawia trzy podstawowe typy krzywej przeżywania, podaje przykłady gatunków, dla których są one charakterystyczne
      • charakteryzuje niezależne od zagęszczenia czynniki ograniczające liczebność populacji
      • wyjaśnia pojęcia: opór środowiska, tempo wzrostu populacji
      • charakteryzuje oddziaływania między członkami populacji
      • omawia regułę Alleego
        i podaje przykłady jej działania
      • wymienia czynniki wpływające na przebieg krzywej przeżywania organizmów
      • analizuje piramidę obrazującą strukturę wiekową i strukturę płciową populacji
      • określa możliwości rozwoju danej populacji
      • przedstawia w sposób graficzny wzrost wykładniczy i wzrost logistyczny populacji
      • wymienia zalety i wady życia w grupie
      • wskazuje różnice między rozrodczością fizjologiczną
        i ekologiczną oraz śmiertelnością fizjologiczną
        i ekologiczną
      • porównuje strategie rozrodu typu
        r oraz typu K
      • charakteryzuje czynniki wpływające na liczebność populacji
      • porównuje podstawowe modele wzrostu populacji
        i podaje przykłady gatunków, które reprezentują każdy z nich
      • omawia formy rozmieszczenia skupiskowego populacji
      • omawia trzy podstawowe okresy w życiu każdego osobnika

      3.

      Oddziaływania antagonistyczne między organizmami

      • klasyfikuje oddziaływania międzygatunkowe na antagoniczne
        i nieantagonistyczne
      • wymienia przykłady oddziaływań anatagonistycznych
      • wymienia skutki konkurencji wewnątrzgatunkowej
      • wymienia przykłady oddziaływań międzygatunkowych ograniczających liczebność populacji
      • wymienia główne przyczyny i skutki konkurencji międzygatunkowej
      • charakteryzuje oddziaływania międzygatunkowe
        w relacjach: ofiara – drapieżnik, roślina – roślinożerca, żywiciel – pasożyt
      • charakteryzuje mechanizmy adaptacyjne: ofiar
        i drapieżników, roślin
        i roślinożerców, pasożytów
        i żywicieli
      • klasyfikuje pasożyty według wskazanych kryteriów
      • wyjaśnia, na czym polega zasada konkurencyjnego wypierania
      • omawia skutki konkurencji blisko spokrewnionych gatunków na podstawie eksperymentu przeprowadzonego przez Gieorgija Gausego
      • wymienia konsekwencje zawężenia nisz ekologicznych konkurujących gatunków
      • analizuje cykliczne zmiany liczebności populacji zjadającego
        i populacji zjadanego
      • porównuje drapieżnictwo, roślinożerność
        i pasożytnictwo
      • planuje doświadczenie mające na celu wykazanie istnienia konkurencyjnego wypierania
      • charakteryzuje skutki konkurencji wewnątrzgatunkowej
      • określa skutki działania substancji allelopatycznych
      • wyjaśnia, jakie znaczenie dla funkcjonowania biocenozy mają pasożyty, drapieżniki i roślinożercy
      • przewiduje skutki masowych pojawów organizmów
        w środowisku
      • wyjaśnia znaczenie wektorów
        w rozprzestrzenianiu się pasożytów

      4.

      Oddziaływania nieantagonistyczne między organizmami

      • wymienia nieantagonistyczne interakcje międzygatunkowe
      • wyjaśnia pojęcia: mutualizm, komensalizm
      • charakteryzuje mechanizmy adaptacyjne organizmów pozostających w związku mutualistycznym
      • wymienia przykłady zachowań mutualistycznych
        i komensalistycznych
      • porównuje mutualizm obligatoryjny
        i mutualizm fakultatywny
      • omawia przykłady mutualizmu
        i komensalizmu

      5.

      Struktura ekosystemu

      • wyjaśnia pojęcia: ekosystem, biocenoza, biotop, struktura troficzna ekosystemu, struktura przestrzenna ekosystemu, sukcesja ekologiczna
      • wymienia biotyczne
        i abiotyczne elementy ekosystemu
      • wyjaśnia, jaką rolę
        w biocenozie odgrywają producenci, konsumenci
        i destruenci
      • klasyfikuje rodzaje ekosystemów
      • klasyfikuje elementy ekosystemu na biotyczne
        i abiotyczne
      • charakteryzuje strukturę przestrzenną i troficzną ekosystemu
      • wyjaśnia, na czym polega sukcesja
      • wyjaśnia, na czym polega eutrofizacja jezior
      • określa kryteria podziału ekosystemów
      • charakteryzuje rodzaje ekosystemów
      • wyjaśnia, na czym polega rola biocenozy
        w kształtowaniu biotopu
      • wyjaśnia, od czego zależy struktura przestrzenna ekosystemu
      • charakteryzuje procesy glebotwórcze
      • omawia przebieg sukcesji pierwotnej i wtórnej
      • określa kryteria podziału sukcesji ekologicznej
      • omawia rolę organizmów w procesach glebotwórczych
      • charakteryzuje poziomy glebowe
      • omawia wpływ biocenozy na mikroklimat
      • omawia etapy eutrofizacji jezior

      6.

      Przepływ energii i krążenie materii w ekosystemie

      • wyjaśnia pojęcia: łańcuch troficzny, poziom troficzny, sieć troficzna
      • wskazuje zależności między poziomami troficznymi
      • wymienia czynniki, które mogą ograniczać produktywność ekosystemów
      • konstruuje łańcuchy troficzne i sieci troficzne
      • nazywa poziomy troficzne
        w łańcuchu troficznym i sieci troficznej
      • wyjaśnia zjawisko krążenia materii i przepływu energii
        w ekosystemie
      • porównuje produkcję pierwotną różnych ekosystemów
      • wyjaśnia, czym jest równowaga w ekosystemie
      • wyróżnia i porównuje dwa typy łańcuchów troficznych
      • wyjaśnia pojęcia: produkcja pierwotna (brutto, netto), produkcja wtórna (brutto, netto)
      • wyjaśnia, dlaczego ekosystem autotroficzny jest samowystarczalny
      • omawia przyczyny zaburzenia równowagi
        w ekosystemach
      • analizuje produkcję pierwotną i wtórną wybranego ekosystemu
      • rysuje i porównuje trzy typy piramid troficznych: piramidę energii, piramidę liczebności, piramidę biomasy
      • wyjaśnia, dlaczego lasy równikowe i rafy koralowe są ekosystemami
        o najwyższej produktywności

      7.

      Obieg węgla i azotu
      w przyrodzie

      • wyjaśnia pojęcie cykle biogeochemiczne
      • wyjaśnia, na czym polegają obieg węgla i obieg azotu
        w przyrodzie
      • wymienia źródła węgla
        w przyrodzie
      • wyjaśnia, jaki wpływ na obieg pierwiastków chemicznych w przyrodzie ma działalność gospodarcza człowieka
      • omawia schematy obiegu węgla i obiegu azotu
        w przyrodzie
      • wyjaśnia, na czym polega nitryfikacja, amonifikacja oraz denitryfikacja
      • określa rolę organizmów w obiegu pierwiastków
      • omawia przebieg reakcji nitryfikacji